Phỏng vấn nghiên cứu là cuộc trò chuyện có chuẩn bị, trong đó bạn hỏi để hiểu cách người khác nghĩ và trải nghiệm một vấn đề, chứ không để xác nhận điều mình đã tin. Nó phù hợp với những câu hỏi bắt đầu bằng "vì sao" và "như thế nào", nơi một con số phần trăm không nói hết được câu chuyện.
Bài này đi qua ba phần: chuẩn bị khung câu hỏi, cách hỏi trong lúc phỏng vấn, và việc cần làm sau khi tắt máy ghi âm. Ví dụ xuyên suốt là một nghiên cứu giả định của sinh viên năm nhất về lý do các hộ bán hàng ở chợ truyền thống chuyển sang bán thêm qua mạng. AI có thể giúp ở vài khâu, và bài sẽ chỉ rõ khâu nào nên dùng, khâu nào nên tự làm.
Phỏng vấn nghiên cứu khác trò chuyện và khác phỏng vấn báo chí
Khi trò chuyện bình thường, ta chen ý kiến, kể chuyện của mình, đồng tình hay phản bác. Phỏng vấn nghiên cứu thì ngược lại: người phỏng vấn nói ít, người được phỏng vấn nói nhiều. Bạn không ở đó để thuyết phục hay góp ý mà để hiểu thế giới từ góc nhìn của họ.
Phỏng vấn báo chí thường đi tìm một câu nói đắt, một chi tiết gây chú ý cho bài viết. Phỏng vấn nghiên cứu cần sự nhất quán: những người khác nhau được hỏi các chủ đề giống nhau, theo cách gần giống nhau, để sau đó bạn so sánh được câu trả lời. Ghi chép cũng phải đầy đủ, không chỉ giữ lại những đoạn hay.
Phỏng vấn là phương pháp định tính điển hình. Số người tham gia ít, thường từ vài người tới vài chục người, và mục tiêu không phải tính phần trăm mà là tìm ra các kiểu suy nghĩ, các lý do, các trải nghiệm lặp lại. Vì vậy kết quả phỏng vấn không dùng để nói "bao nhiêu phần trăm tiểu thương nghĩ thế này", mà để nói "đây là những lý do chính mà các tiểu thương được hỏi nêu ra, và chúng liên quan với nhau thế nào".
Ba kiểu phỏng vấn theo mức độ cấu trúc
Mức cấu trúc là mức bạn bám vào danh sách câu hỏi soạn trước. Người mới thường hợp nhất với kiểu ở giữa.
| Kiểu | Cách làm | Điểm mạnh | Điểm yếu |
|---|---|---|---|
| Có cấu trúc | Hỏi đúng các câu đã soạn, đúng thứ tự, không hỏi thêm | Dễ so sánh giữa người này với người khác | Gần giống phiếu hỏi đọc to, bỏ lỡ điều bất ngờ |
| Bán cấu trúc | Có khung chủ đề và câu hỏi chính, được đổi thứ tự và hỏi sâu thêm | Vừa so sánh được vừa đủ linh hoạt | Cần luyện để không lạc đề hoặc gợi ý câu trả lời |
| Không cấu trúc | Chỉ có một chủ đề rộng, để người được hỏi dẫn dắt | Khám phá được những điều chưa ai nghĩ tới | Khó so sánh, dễ trôi; cần kinh nghiệm |
Với dự án của học sinh và sinh viên năm đầu, phỏng vấn bán cấu trúc với sáu tới mười câu hỏi chính là lựa chọn an toàn. Nó cho bạn đủ khung để không bị trôi và đủ khoảng trống để người được hỏi kể những điều bạn không lường trước.
Soạn khung câu hỏi bán cấu trúc
Ví dụ giả định với đề tài tiểu thương chợ truyền thống bán thêm qua mạng.
- Viết lại câu hỏi nghiên cứu: "Những lý do nào khiến các hộ bán hàng ở một chợ truyền thống bắt đầu bán thêm qua mạng, và họ gặp khó khăn gì trong vài tháng đầu".
- Chia thành ba tới năm chủ đề: thời điểm và hoàn cảnh bắt đầu, người giúp đỡ, thay đổi trong cách làm việc hằng ngày, khó khăn, dự định.
- Viết một câu hỏi chính, mở, cho mỗi chủ đề: "Chị có thể kể lại lần đầu tiên chị nhận một đơn hàng qua mạng không?" tốt hơn "Chị bắt đầu bán qua mạng năm nào?".
- Chuẩn bị vài câu hỏi gợi mở dự phòng cho mỗi chủ đề, chỉ dùng khi người được hỏi trả lời quá ngắn.
- Đặt câu khởi động dễ ở đầu như hỏi về sạp hàng, mặt hàng; để câu về khó khăn, tiền bạc ở giữa khi đã quen nhau.
- Kết thúc bằng câu mở: "Còn điều gì chị nghĩ là quan trọng mà nãy giờ chưa được hỏi không?" Câu này thường cho ra những chi tiết bất ngờ nhất.
- Phỏng vấn thử với một người quen để xem câu nào khó hiểu, cuộc phỏng vấn kéo dài bao lâu.
Một cuộc phỏng vấn cho dự án nhỏ nên giữ trong khoảng ba mươi tới bốn mươi lăm phút. Người bán hàng bận rộn, hãy hẹn vào giờ vắng khách và nói trước thời lượng.
Kỹ thuật hỏi trong lúc phỏng vấn
Hỏi về việc đã xảy ra, không hỏi ý kiến chung chung. "Hôm qua chị xử lý các đơn hàng thế nào?" cho câu trả lời cụ thể hơn "Chị thấy bán qua mạng có khó không?". Trải nghiệm cụ thể ít bị tô vẽ hơn nhận xét tổng quát.
Hỏi sâu bằng câu ngắn. Những câu như "chị nói rõ hơn được không", "lúc đó chị làm gì", "vì sao chị nghĩ vậy" giúp đi từ bề mặt xuống lý do mà không áp đặt hướng.
Chịu được im lặng. Sau khi người được hỏi ngừng nói, đợi thêm vài giây trước khi hỏi tiếp. Người ta thường bổ sung điều quan trọng nhất trong khoảng lặng đó.
Không gợi ý câu trả lời. Tránh câu kiểu "Chắc là bán qua mạng mệt hơn nhiều phải không chị?". Câu đó đặt sẵn câu trả lời vào miệng người được hỏi, và nhiều người sẽ đồng ý cho lịch sự.
Không tranh luận, không sửa lời. Kể cả khi người được hỏi nói điều bạn cho là sai, ghi lại và hỏi thêm vì sao họ nghĩ vậy. Bạn đang nghiên cứu cách họ hiểu vấn đề, không phải chấm đúng sai.
Ghi chú ngắn ngay trong lúc nghe. Chỉ ghi từ khoá và thời điểm để sau này tìm lại trong bản ghi âm, không cúi đầu ghi chép liên tục khiến người được hỏi mất hứng.
Ghi âm, chép lời và chuyện dữ liệu
Ghi âm giúp bạn không phải nhớ, nhưng phải được người được hỏi đồng ý rõ ràng trước khi bật máy, và tốt nhất là ghi lại câu đồng ý đó ở đầu bản ghi. Nói rõ ai sẽ nghe bản ghi, bản ghi được cất ở đâu, giữ bao lâu, và họ có thể yêu cầu dừng ghi bất cứ lúc nào. Nếu ai đó không muốn ghi âm, hãy ghi chép tay và tôn trọng quyết định đó.
Sau phỏng vấn, bạn cần chuyển bản ghi thành chữ để đọc và phân tích. Các công cụ AI chép lời giúp tiết kiệm rất nhiều thời gian, nhưng giọng địa phương, tiếng ồn chợ và từ chuyên môn của nghề bán hàng dễ bị chép sai. Bạn phải nghe lại và sửa từng đoạn, đặc biệt những đoạn định trích dẫn trong báo cáo.
Điều quan trọng hơn là dữ liệu. Bản ghi âm có giọng nói, có thể có tên người, tên sạp, chuyện thu nhập. Trước khi tải lên bất kỳ công cụ nào, đọc kỹ công cụ đó lưu dữ liệu ra sao, và nếu cuộc phỏng vấn có thông tin nhạy cảm thì cân nhắc tự chép lời. Trong bản chữ, thay tên thật bằng mã như Người bán A, Người bán B, bỏ tên chợ cụ thể nếu nó làm lộ người tham gia, và giữ bảng đối chiếu mã với tên ở một nơi riêng.
Đọc lại và tìm chủ đề trong câu trả lời
Phân tích phỏng vấn ở mức nhập môn là đọc đi đọc lại, gắn nhãn và gom nhóm. Phần mã hoá dữ liệu kỹ hơn có trong danh mục ghi chép và dữ liệu của trang; dưới đây là trình tự tối thiểu.
- Đọc trọn từng bản chép lời một lần mà không ghi gì, để nắm câu chuyện của từng người.
- Đọc lần hai, gắn nhãn ngắn bên lề cho mỗi đoạn có ý nghĩa, như "con cái giúp lập trang", "sợ bị bom hàng", "mất khách quen".
- Gom các nhãn giống nhau thành chủ đề lớn hơn, ghi lại người nào nói tới chủ đề nào.
- Tìm cả những trường hợp ngược chiều: người không gặp khó khăn mà mọi người khác gặp, và thử giải thích vì sao.
- Có thể nhờ AI gợi ý cách gom nhãn từ một bản chép lời đã ẩn danh, với câu lệnh như "Dưới đây là các đoạn trích phỏng vấn đã ẩn danh. Hãy đề xuất cách nhóm thành ba tới năm chủ đề, mỗi chủ đề kèm đúng các đoạn trích làm căn cứ." Sau đó đối chiếu từng đoạn trích với bản gốc, vì AI có thể diễn đạt lại hoặc gán nhầm.
- Viết kết quả theo chủ đề, mỗi chủ đề có trích dẫn nguyên văn ngắn của người được hỏi, ghi bằng mã chứ không bằng tên.
Phỏng vấn ai và bao nhiêu người là đủ
Trong phỏng vấn, người tham gia thường được chọn có chủ đích chứ không ngẫu nhiên: bạn tìm những người có trải nghiệm liên quan tới câu hỏi. Với đề tài tiểu thương, đó là những hộ đã bán qua mạng ít nhất vài tháng, có thể thêm vài hộ đã thử rồi bỏ để có góc nhìn khác. Cố gắng có sự đa dạng về mặt hàng, tuổi, quy mô sạp, để các chủ đề tìm được không chỉ là chuyện của một kiểu người.
Bao nhiêu người là đủ không có câu trả lời bằng một con số. Một nguyên lý hay được dùng là dừng khi các cuộc phỏng vấn mới không còn đem lại chủ đề mới đáng kể. Với dự án học sinh và sinh viên năm đầu, sáu tới mười hai cuộc phỏng vấn thường đủ để thấy các ý lặp lại. Quan trọng là trong báo cáo bạn nói rõ đã phỏng vấn ai, chọn họ thế nào, và vì sao dừng ở con số đó.
Cuối cùng, cảm ơn người được hỏi và, nếu họ muốn, gửi lại cho họ một bản tóm tắt kết quả ngắn bằng ngôn ngữ dễ hiểu. Đó vừa là phép lịch sự vừa là cách kiểm xem bạn có hiểu đúng điều họ nói không.
Câu hỏi thường gặp
Phỏng vấn qua điện thoại hay gọi video có được không?
Được, nhất là khi người tham gia ở xa hoặc bận. Bạn vẫn cần xin đồng ý ghi âm như khi gặp trực tiếp. Phỏng vấn trực tiếp thường cho câu trả lời tự nhiên hơn vì bạn thấy được cử chỉ và tạo được sự tin tưởng, nên nếu có thể hãy gặp mặt ít nhất ở vài cuộc đầu.
Có nên gửi trước câu hỏi cho người được phỏng vấn không?
Có thể gửi trước danh sách chủ đề để họ biết sẽ được hỏi về gì và chuẩn bị tinh thần. Không nên gửi nguyên văn câu hỏi vì nhiều người sẽ soạn sẵn câu trả lời gọn gàng, mất đi tính tự nhiên. Nói rõ cuộc trò chuyện sẽ linh hoạt và họ có thể bỏ qua bất cứ câu nào.
Phỏng vấn bạn bè, người thân có được tính không?
Được nếu họ đúng đối tượng nghiên cứu, nhưng cần ghi rõ trong báo cáo vì quan hệ thân quen có thể khiến họ trả lời theo hướng làm vui lòng bạn. Nên kết hợp với những người không quen để có góc nhìn cân bằng hơn, và để một người khác trong nhóm phỏng vấn người thân của bạn.
AI chép lời có đủ chính xác để dùng ngay không?
Thường chưa. Bản chép tự động hay sai ở giọng địa phương, tên riêng, từ chuyên môn và những đoạn có tiếng ồn. Bạn cần nghe lại toàn bộ và sửa, nhất là những đoạn định trích dẫn. Ngoài ra phải cân nhắc chuyện dữ liệu trước khi tải bản ghi âm lên bất kỳ công cụ nào.
Học sinh phỏng vấn người lớn cần lưu ý gì?
Nên có giáo viên hoặc phụ huynh biết lịch phỏng vấn, đi cùng bạn trong nhóm, chọn nơi công cộng và giờ phù hợp. Giới thiệu rõ mình là ai, làm dự án gì, xin phép trước khi ghi âm. Tránh các chủ đề có thể gây khó xử và tôn trọng khi người được hỏi muốn dừng.
Kết quả phỏng vấn có thể tính phần trăm không?
Có thể nêu số người nhắc tới mỗi chủ đề, nhưng không nên quy ra phần trăm như khảo sát vì số người ít và không được chọn ngẫu nhiên. Viết kiểu "bảy trong mười người được hỏi nhắc tới việc con cái giúp lập trang" trung thực hơn "70 phần trăm tiểu thương".