Nghiên cứu quan sát là kiểu nghiên cứu trong đó bạn ghi nhận những gì đang diễn ra mà không chủ động thay đổi điều gì. Bạn không tưới thêm, không chia nhóm, không bắt ai làm gì; bạn chỉ đo, đếm, hỏi, ghi chép một cách có hệ thống rồi tìm mối liên hệ trong số liệu. Đây là cách duy nhất để nghiên cứu những câu hỏi không thể hoặc không được làm thí nghiệm.
Nhiều tin tức "nghiên cứu cho thấy" mà bạn đọc hằng ngày thật ra là nghiên cứu quan sát. Hiểu ba kiểu cơ bản dưới đây giúp bạn vừa tự thiết kế được một nghiên cứu nhỏ, vừa biết một nghiên cứu quan sát nói được gì và không nói được gì. Các ví dụ đều là nghiên cứu giả định.
Vì sao nhiều câu hỏi chỉ trả lời được bằng quan sát
Thử nghĩ tới câu hỏi: học sinh đi xe buýt tới trường có ngủ ít hơn học sinh đi xe đạp không. Bạn không thể bắt một nhóm học sinh chuyển sang đi xe buýt trong một học kỳ chỉ để đo giấc ngủ. Hoặc câu hỏi: những tuyến phố có nhiều cây xanh có ít tiếng ồn hơn không. Bạn không trồng được cả hàng cây chỉ để làm nghiên cứu. Những câu hỏi như vậy rất phổ biến, và nghiên cứu quan sát là cách hợp lý duy nhất.
Quan sát cũng thường là bước đi trước thực nghiệm. Bạn quan sát thấy hai hiện tượng hay đi cùng nhau, nêu giả thuyết rằng cái này gây ra cái kia, rồi nếu điều kiện cho phép thì mới thiết kế thực nghiệm để kiểm. Trong khoa học thật, rất nhiều phát hiện quan trọng khởi đầu từ một quan sát cẩn thận chứ không phải từ phòng thí nghiệm.
Điểm yếu cố hữu của quan sát là bạn không kiểm soát được ai thuộc nhóm nào. Học sinh đi xe buýt có thể sống xa trường hơn, dậy sớm hơn, gia đình có hoàn cảnh khác. Những yếu tố đó đều có thể ảnh hưởng tới giấc ngủ. Vì vậy nghiên cứu quan sát thường cho bạn biết hai thứ có liên quan, còn chuyện cái nào gây ra cái nào cần thêm lập luận và bằng chứng khác.
Ba kiểu nghiên cứu quan sát cơ bản
Ba kiểu dưới đây đủ để người mới bắt đầu. Tên gọi có thể khác nhau giữa các tài liệu, nhưng ý tưởng cốt lõi giống nhau.
| Kiểu | Cách làm | Ví dụ giả định | Trả lời được |
|---|---|---|---|
| Cắt ngang | Đo nhiều đối tượng tại một thời điểm, như một tấm ảnh chụp nhanh | Hỏi 200 học sinh trong một tuần về cách tới trường và số giờ ngủ | Tình hình hiện tại, mối liên hệ tại thời điểm đó |
| Theo dõi theo thời gian | Chọn một nhóm, đo nhiều lần trong nhiều tháng hoặc nhiều năm | Theo dõi một lớp học sinh từ lớp 10 tới lớp 12, ghi giấc ngủ mỗi học kỳ | Cái gì xảy ra trước, cái gì sau, xu hướng thay đổi |
| So sánh ca và chứng | Bắt đầu từ những người đã có kết cục, so với những người không có, rồi nhìn lại quá khứ | So những học sinh hay ngủ gật trong lớp với những bạn không ngủ gật, hỏi về thói quen trước đó | Những yếu tố có thể liên quan tới một kết cục hiếm gặp |
Kiểu cắt ngang dễ làm nhất, phù hợp với dự án ngắn. Kiểu theo dõi mạnh hơn về trình tự thời gian nhưng tốn công và hay mất người tham gia giữa chừng. Kiểu so sánh ca và chứng tiết kiệm khi kết cục hiếm, nhưng dễ dính sai lệch do người được hỏi nhớ không chính xác chuyện đã qua.
Thiết kế một nghiên cứu cắt ngang nhỏ trong sáu bước
Ví dụ giả định: một nhóm sinh viên năm nhất muốn tìm hiểu liệu những người ngồi học ở thư viện có dùng điện thoại ít hơn những người tự học ở nhà không.
- Viết câu hỏi thật hẹp: "Trong học kỳ này, sinh viên năm nhất của khoa tự học ở thư viện từ ba buổi mỗi tuần có thời gian dùng điện thoại cho giải trí trong giờ tự học thấp hơn nhóm chủ yếu tự học ở nhà không".
- Xác định đối tượng: ai được tính, ai không. Ví dụ chỉ sinh viên năm nhất, không tính người đi làm thêm buổi tối vì lịch quá khác biệt.
- Chọn cách đo: tự báo cáo qua phiếu hỏi, hoặc nhờ người tham gia xem tính năng thống kê thời gian dùng màn hình có sẵn trên máy rồi tự ghi con số, không chụp màn hình gửi đi.
- Liệt kê yếu tố có thể gây nhiễu: ngành học, có đi làm thêm không, sống ký túc xá hay ở nhà. Ghi lại để lúc phân tích so sánh trong từng nhóm nhỏ.
- Thu thập trong một khoảng thời gian ngắn và cố định: cùng một tuần, tránh tuần thi hay tuần nghỉ lễ.
- Phân tích và viết kết luận có rào: "nhóm tự học ở thư viện có thời gian dùng điện thoại thấp hơn" chứ không phải "học ở thư viện làm giảm dùng điện thoại".
Câu cuối cùng là chỗ người mới hay trượt nhất. Nghiên cứu cắt ngang không biết cái gì xảy ra trước: có thể người vốn ít dùng điện thoại mới chọn ra thư viện, chứ không phải thư viện khiến họ dùng ít đi.
Biến gây nhiễu: kẻ thù số một của quan sát
Biến gây nhiễu là gì. Đó là một yếu tố thứ ba liên quan tới cả hai thứ bạn đang so, làm chúng trông như có quan hệ với nhau. Trong ví dụ thư viện, sinh viên chăm chỉ hơn có thể vừa hay ra thư viện, vừa ít lướt mạng. Sự chăm chỉ là biến gây nhiễu.
Nghĩ ra danh sách từ trước. Trước khi thu số liệu, liệt kê mọi yếu tố bạn nghĩ có thể ảnh hưởng tới kết quả và cách đo chúng. Không đo thì lúc phân tích bạn không có gì để điều chỉnh.
So sánh trong từng nhóm nhỏ. Cách dễ nhất ở mức nhập môn là chia số liệu theo yếu tố gây nhiễu rồi so trong từng phần, như chỉ so những người sống ký túc xá với nhau. Nếu mối liên hệ vẫn còn trong từng nhóm, nó đáng tin hơn một chút.
Chấp nhận phần không loại được. Luôn có những yếu tố bạn không đo được hoặc không nghĩ ra. Phần bàn luận phải nói thẳng điều đó, thay vì giả vờ rằng nghiên cứu đã loại trừ mọi khả năng.
Nhờ AI nghĩ thêm, không nhờ AI kết luận. Câu lệnh mẫu: "Nghiên cứu giả định so sánh thời gian dùng điện thoại của sinh viên tự học ở thư viện và ở nhà. Hãy liệt kê mười yếu tố có thể khiến hai nhóm khác nhau ngoài địa điểm học, xếp theo mức dễ đo." Sau đó tự chọn yếu tố nào đo được trong điều kiện của bạn.
Quan sát có hệ thống khác gì nhìn ngắm
Không phải nghiên cứu quan sát nào cũng dùng phiếu hỏi. Nhiều nghiên cứu nhỏ đo trực tiếp bằng mắt: đếm số xe máy dừng sai vạch ở một ngã tư, đếm số người mang túi nilon khi đi chợ, ghi số loài chim xuất hiện trong công viên. Cái biến việc nhìn ngắm thành nghiên cứu là tính hệ thống. Bạn quyết định trước đứng ở đâu, quan sát trong bao lâu, vào những khung giờ nào, đếm cái gì và định nghĩa từng loại ra sao.
Định nghĩa là phần dễ bị xem nhẹ. "Dừng sai vạch" là bánh trước chạm vạch hay vượt hẳn qua vạch. "Túi nilon" có tính túi nhỏ đựng rau hay không. Nếu hai bạn cùng đếm mà hiểu khác nhau, số liệu sẽ lệch dù cả hai đều trung thực. Cách làm tốt là viết một bảng định nghĩa ngắn, cùng nhau đếm thử một buổi, so kết quả, rồi chỉnh định nghĩa cho tới khi hai người đếm gần khớp nhau.
Một nguyên tắc nữa: quan sát nơi công cộng vẫn phải tôn trọng người được quan sát. Không chụp ảnh rõ mặt, không ghi biển số xe, không theo dõi một người cụ thể. Bạn đếm hành vi, không thu thông tin cá nhân. Nếu cần hỏi trực tiếp, đó đã là khảo sát hoặc phỏng vấn, và cần sự đồng ý của người được hỏi.
Bẫy riêng của kiểu theo dõi và kiểu so sánh ca và chứng
Kiểu theo dõi theo thời gian có một cái bẫy lớn: người tham gia rơi rụng dần. Ví dụ giả định một lớp có bốn mươi học sinh tham gia theo dõi giấc ngủ từ lớp 10, tới cuối lớp 12 chỉ còn hai mươi lăm bạn nộp đủ phiếu. Nếu những bạn bỏ dở là những bạn ngủ kém nhất, vì quá mệt để điền phiếu, thì số liệu cuối kỳ sẽ đẹp hơn thực tế. Khi thiết kế, bạn nên ghi trước cách giữ liên lạc, số lần nhắc tối đa, và trong báo cáo phải nêu có bao nhiêu người bỏ dở cùng đặc điểm của họ so với người ở lại.
Kiểu so sánh ca và chứng thì hay vướng chuyện trí nhớ. Người đã gặp một kết cục thường cố nghĩ xem vì sao, nên họ nhớ lại quá khứ kỹ hơn và đôi khi tô đậm những chi tiết mà họ cho là liên quan. Người không gặp kết cục thì trả lời qua loa hơn. Hai nhóm vì thế khác nhau ngay ở cách nhớ, chưa nói tới sự thật. Cách giảm bớt là hỏi những câu cụ thể, có mốc thời gian, dùng cùng một người hỏi cho cả hai nhóm, và nếu được thì đối chiếu với ghi chép có sẵn như sổ liên lạc hay nhật ký.
Chọn nhóm chứng cũng là một việc khó. Nhóm chứng phải giống nhóm ca ở mọi mặt trừ kết cục, ví dụ cùng lớp, cùng khối, cùng khu vực sống. Lấy nhóm chứng tiện tay từ một trường khác là mở cửa cho đủ loại khác biệt chen vào.
Đọc kết luận của một nghiên cứu quan sát
Dù bạn tự làm hay đọc nghiên cứu của người khác, mấy câu hỏi dưới đây giúp bạn không đọc quá đà.
- Đây là kiểu cắt ngang, theo dõi hay so sánh ca và chứng? Kiểu cắt ngang không nói được trình tự thời gian.
- Người tham gia được chọn thế nào, có đại diện cho nhóm mà kết luận muốn nói tới không? Khảo sát sinh viên một khoa không nói được về sinh viên cả nước.
- Tác giả đã đo và điều chỉnh những biến gây nhiễu nào, còn những biến nào chưa tính tới?
- Mức chênh lệch lớn hay nhỏ trên thực tế, chứ không chỉ "có khác biệt"?
- Kết luận có dùng động từ nhân quả như "làm giảm", "gây ra" khi thiết kế chỉ cho phép nói "có liên quan" không?
- Có kết quả nào từ nghiên cứu khác, theo kiểu thiết kế khác, cùng chỉ về một hướng không?
Câu hỏi thứ năm là bộ lọc nhanh nhất khi đọc tin. Phần đánh giá bằng chứng mạnh yếu, tương quan và nhân quả được bàn sâu hơn ở một danh mục riêng của trang; ở đây chỉ cần nhớ rằng thiết kế quyết định câu kết luận được phép viết.
Câu hỏi thường gặp
Nghiên cứu quan sát có kém giá trị hơn thực nghiệm không?
Về khả năng chứng minh nhân quả thì thực nghiệm mạnh hơn. Nhưng nhiều câu hỏi quan trọng không thể làm thực nghiệm vì lý do đạo đức hoặc thực tế, và khi đó nghiên cứu quan sát được thiết kế cẩn thận là nguồn bằng chứng tốt nhất có được. Giá trị nằm ở chỗ dùng đúng kiểu cho đúng câu hỏi.
Học sinh nên chọn kiểu quan sát nào cho dự án ngắn?
Kiểu cắt ngang là dễ nhất vì chỉ cần thu số liệu trong một khoảng thời gian ngắn. Đếm hành vi nơi công cộng hoặc khảo sát nhỏ trong trường là lựa chọn phổ biến. Kiểu theo dõi chỉ nên làm khi dự án kéo dài vài tháng và có người lớn hỗ trợ giữ liên lạc với người tham gia.
Làm sao biết một yếu tố là biến gây nhiễu?
Một yếu tố là biến gây nhiễu tiềm năng khi nó có liên quan tới cả thứ bạn đang so sánh lẫn kết quả bạn đo. Cách thực tế là liệt kê mọi yếu tố có thể ảnh hưởng tới kết quả, rồi tự hỏi yếu tố đó có khác nhau giữa các nhóm không. Hỏi thêm giáo viên và nhờ AI liệt kê giúp để không bỏ sót.
Có thể dùng số liệu có sẵn thay vì tự thu thập không?
Có, và đây là cách làm phổ biến. Số liệu thống kê công khai của cơ quan nhà nước hoặc tổ chức uy tín có thể dùng cho nghiên cứu quan sát. Bạn cần ghi rõ nguồn, đọc kỹ số liệu được thu thập thế nào và định nghĩa từng chỉ số ra sao trước khi so sánh.
Quan sát người khác nơi công cộng có cần xin phép không?
Đếm hành vi chung mà không ghi nhận được ai là ai thường không cần xin phép từng người, nhưng không được chụp rõ mặt, ghi biển số hay theo dõi một cá nhân. Nếu quan sát trong trường học hoặc nơi làm việc, nên hỏi ý kiến người phụ trách. Khi đã hỏi trực tiếp người khác thì cần họ đồng ý.
AI có thể phân tích số liệu quan sát giúp không?
AI có thể giúp tính trung bình, lập bảng, gợi ý cách chia nhóm để so sánh, nhưng bạn phải kiểm lại phép tính và không dán thông tin nhận diện người tham gia. Phần diễn giải kết quả, nhất là câu kết luận có dùng ngôn ngữ nhân quả hay không, là việc bạn phải tự quyết định.