Muốn biết một con số AI đưa ra có đúng không, bạn phải lần ngược từng lớp trích dẫn cho tới khi chạm vào bảng số liệu mà người đo đạc công bố lần đầu; mọi lớp ở giữa đều có thể đã làm tròn, đổi năm hoặc đổi đối tượng. Câu trả lời của chatbot thường là lớp ngoài cùng, xa nhất so với dữ liệu gốc.
Những con số kiểu "70% học sinh thiếu ngủ" hay "mỗi người Việt thải ra bao nhiêu ki-lô-gam rác nhựa mỗi năm" xuất hiện dày đặc trong bài thuyết trình và báo cáo dự án. Bài này hướng dẫn cách truy nguồn một con số như vậy, cách nhận ra con số đã bị biến dạng, và cách viết lại cho trung thực khi không tìm được gốc. Mọi con số trong bài đều là ví dụ giả định.
Một con số bị biến dạng qua từng lớp thế nào
Hãy theo một ví dụ giả định. Một cơ quan thống kê khảo sát và công bố rằng trong năm khảo sát, một tỷ lệ nhất định hộ gia đình ở khu vực thành thị của một vùng có phân loại rác tại nguồn. Một tờ báo đưa tin, viết gọn thành "hộ gia đình" mà bỏ chữ "thành thị". Một trang tổng hợp chép lại tin báo, làm tròn con số và bỏ năm. Vài năm sau, chatbot trả lời câu hỏi của bạn bằng câu "theo thống kê, chừng ấy phần trăm hộ gia đình Việt Nam phân loại rác", không năm, không vùng, không tên nguồn.
Ở mỗi lớp, người viết đều không cố ý sai. Họ chỉ rút gọn cho dễ đọc. Nhưng sau bốn lớp, con số đã đổi phạm vi từ một khu vực thành cả nước, mất mốc thời gian, và trở thành một "sự thật" không ai kiểm được. Chatbot học từ chính những lớp ngoài cùng ấy, nên nó lặp lại phiên bản đã biến dạng, đôi khi còn thêm một lần làm tròn nữa.
Tệ hơn, chatbot có thể ghép một con số với một nguồn không liên quan để câu trả lời trông có căn cứ. Vì vậy câu "theo một báo cáo của tổ chức nọ" trong câu trả lời không có nghĩa là báo cáo đó chứa con số này. Bạn cần tìm đến chính báo cáo và tìm con số trong đó.
Bốn chỗ con số hay bị đổi
Khi đối chiếu con số trong câu trả lời với con số trong nguồn gốc, hãy kiểm lần lượt bốn chiều dưới đây. Ví dụ là giả định.
| Chiều kiểm | Ví dụ biến dạng | Câu hỏi đặt ra |
|---|---|---|
| Đối tượng | Từ "học sinh THPT ở hai thành phố" thành "học sinh Việt Nam" | Số này đo trên ai, ở đâu, bao nhiêu người? |
| Thời gian | Số của nhiều năm trước được nói như số hiện tại | Số đo vào năm nào, có bản cập nhật mới hơn không? |
| Đơn vị và cách tính | Phần trăm thành điểm phần trăm, trung bình thành trung vị, mỗi tháng thành mỗi năm | Đơn vị là gì, tính theo cách nào? |
| Độ chính xác | Khoảng ước lượng thành một con số duy nhất, số lẻ thành số tròn | Nguồn gốc nêu một khoảng hay một số, có sai số không? |
Chiều thứ ba hay gây lỗi nặng nhất với người mới. Tăng từ 10% lên 15% là tăng 5 điểm phần trăm, nhưng cũng là tăng 50% so với mức ban đầu. Hai cách nói này cho cảm giác khác hẳn nhau, và câu trả lời của AI có thể dùng nhầm cách. Danh mục thống kê để đọc hiểu của trang có bài riêng về chỗ này.
Lần ngược về bảng số liệu gốc
Quy trình dưới đây áp dụng cho bất kỳ con số nào bạn định đưa vào báo cáo. Với số quan trọng, đáng bỏ ra nửa giờ.
- Chép nguyên câu chứa con số, kèm mọi chi tiết đi theo: năm, nơi, đối tượng, tên nguồn nếu có.
- Hỏi lại chatbot nguồn của con số. Nếu nó đưa ra tên báo cáo hay bài báo, ghi lại nhưng chưa tin.
- Tìm chính tài liệu đó. Nếu là báo cáo của cơ quan nhà nước hay tổ chức quốc tế, tìm trên trang chính thức của đơn vị ấy.
- Trong tài liệu, dùng chức năng tìm với con số và vài từ khoá. Đọc cả bảng hoặc đoạn chứa nó, kể cả chú thích bảng.
- Nếu tài liệu đó cũng chỉ trích lại từ nguồn khác, đi tiếp đến nguồn được trích. Lặp lại cho đến khi gặp đơn vị trực tiếp thu thập số liệu.
- Ghi lại con số đúng như trong gốc, kèm năm, phạm vi, đơn vị, số trang hoặc số bảng.
- So với câu ban đầu, ghi rõ những chỗ đã bị đổi.
Nếu bạn nhờ AI đọc giúp một báo cáo dài để tìm con số, đưa đúng tệp báo cáo công khai vào và yêu cầu nó trích nguyên câu kèm số trang. Không gộp chung với bảng số liệu nhóm tự thu từ bạn bè, vì trong đó có thể có thông tin cá nhân.
Dấu hiệu con số đáng ngờ ngay từ đầu
Quá tròn. Những con số như một nửa, chín mươi phần trăm, gấp mười lần xuất hiện trong thực tế ít hơn trong lời đồn. Số đo thật thường lẻ.
Không có mốc thời gian. Số liệu xã hội, môi trường, giáo dục thay đổi theo năm. Một con số không kèm năm gần như chắc chắn đã bị cắt khỏi ngữ cảnh.
Đối tượng quá rộng. Câu nói về "mọi người", "người Việt", "học sinh" nói chung, trong khi khảo sát thật thường chỉ làm trên một nhóm cụ thể.
Quá chính xác cho một điều khó đo. Ví dụ số giờ chính xác đến phút mà người ta dành cho một thói quen trong cả nước. Đo được điều đó cần một nghiên cứu rất lớn; nếu có thì phải tìm được.
Nguồn được nêu mơ hồ. "Theo các chuyên gia", "theo thống kê", "nghiên cứu cho thấy" mà không có tên đơn vị hay năm.
Con số khớp hoàn hảo với điều người hỏi muốn nghe. Khi bạn hỏi để tìm số ủng hộ quan điểm, câu trả lời có xu hướng chiều theo.
Hỏi lại thì ra số khác. Đặt lại cùng câu hỏi trong một cuộc trò chuyện mới mà chatbot đưa ra con số khác, đó là dấu hiệu rõ nhất cho thấy nó đang ước đoán chứ không nhắc lại một nguồn cụ thể.
Nhờ AI hỗ trợ truy nguồn mà không thêm một lớp sai
Hỏi về nơi có thể tìm, không hỏi con số. Thay vì hỏi "tỷ lệ này là bao nhiêu", hãy hỏi "loại số liệu này thường do cơ quan hay tổ chức nào thu thập và công bố, trong loại báo cáo nào". Câu trả lời cho bạn hướng tìm, còn con số thì bạn tự đọc trong báo cáo.
Đưa tài liệu vào và yêu cầu trích nguyên câu. Khi đã có báo cáo gốc dạng tệp công khai, câu lệnh mẫu: "Tìm trong tài liệu này mọi chỗ nhắc đến tỷ lệ hộ gia đình phân loại rác. Trích nguyên câu, ghi số trang và tên bảng." Sau đó mở đúng trang để xác nhận.
Nhờ giải thích chú thích bảng. Bảng số liệu thống kê thường có chú thích về phạm vi, cách tính, ký hiệu. AI giúp giải thích những chú thích khó hiểu, miễn là bạn đối chiếu lại với phần giải thích thuật ngữ của chính báo cáo.
Nhờ kiểm phép tính. Nếu bạn quy đổi đơn vị hay tính phần trăm thay đổi, đưa phép tính cho AI kiểm lại và tự tính thêm một lần bằng máy tính. Hai kết quả khớp mới dùng.
Không nhờ AI "xác nhận" con số. Hỏi "con số này có đúng không" thường chỉ nhận lại một câu đồng ý hoặc một con số khác cũng không có nguồn. Xác nhận chỉ đến từ tài liệu gốc.
Không tìm được nguồn gốc thì viết thế nào
Sẽ có lúc bạn lần mãi không ra gốc: báo cáo cũ không còn trên mạng, nguồn được nhắc không tồn tại, hoặc mỗi trang nói một con số khác. Lựa chọn trung thực nhất là không dùng con số đó. Một bài thuyết trình bớt một con số "ấn tượng" vẫn tốt hơn một bài có số mà bạn không bảo vệ được khi bị hỏi.
Nếu con số đó thật sự cần cho lập luận, bạn có thể thay bằng số của nguồn mà bạn kiểm được, dù cũ hơn hay hẹp hơn, và ghi rõ phạm vi. Ví dụ thay vì một con số toàn quốc không rõ gốc, dùng số của một khảo sát ở một tỉnh có báo cáo đầy đủ, kèm câu "chưa tìm được số liệu toàn quốc đáng tin cậy". Câu đó còn có thể trở thành ý tưởng cho chính dự án của bạn.
Điều không nên làm là trích con số từ câu trả lời của chatbot rồi ghi nguồn là chatbot. Câu trả lời của AI không phải nơi số liệu được tạo ra. Nó chỉ là một lớp trung gian nữa, và là lớp không ai kiểm được.
Lưu lại kết quả truy nguồn cho cả nhóm dùng
Truy nguồn một con số tốn công, nên kết quả đáng được lưu cẩn thận để không ai phải làm lại, và để có bằng chứng khi được hỏi. Một bảng nhỏ trong sổ dự án nên có các cột:
- Câu ban đầu, nguyên văn, kèm nơi bạn gặp nó (câu trả lời AI, bài báo, bài đăng mạng xã hội).
- Con số đúng theo nguồn gốc, với đơn vị và độ chính xác như gốc.
- Tên nguồn gốc, đơn vị công bố, năm, số trang hoặc số bảng.
- Phạm vi: đối tượng, địa bàn, cỡ mẫu nếu có.
- Các lớp trung gian đã đi qua.
- Kết luận: dùng được, dùng có điều chỉnh, hay không dùng.
- Người kiểm và ngày kiểm.
Bảng này còn giúp bạn ở phần bàn luận: khi so kết quả của nhóm với số liệu đã công bố, bạn biết chính xác số đó đo trên ai, năm nào, và so sánh có hợp lý không. Khi nhóm có nhiều người cùng làm, quy ước rằng chỉ con số đã có dòng trong bảng này mới được đưa vào slide hay poster. Quy ước đơn giản đó chặn được kiểu lỗi phổ biến nhất ở phút cuối: một thành viên tự thêm số lấy từ chatbot cho bài trình bày thêm thuyết phục.
Câu hỏi thường gặp
Chatbot nêu tên nguồn cho con số thì có cần kiểm nữa không?
Vẫn cần. Chatbot có thể ghép con số với một nguồn không chứa nó, hoặc nguồn đó chỉ trích lại từ nơi khác. Bạn phải mở chính tài liệu được nêu và tìm thấy con số trong đó, kèm năm và phạm vi.
Nguồn gốc của một con số là gì?
Là đơn vị trực tiếp thu thập hoặc đo đạc số liệu và công bố lần đầu, như cơ quan thống kê, nhóm nghiên cứu thực hiện khảo sát hay tổ chức đo quan trắc. Báo chí và trang tổng hợp chỉ là lớp trung gian.
Không tìm được nguồn của con số thì có được dùng không?
Không nên. Bạn có thể thay bằng số của một nguồn kiểm được, dù hẹp hơn hay cũ hơn, và ghi rõ phạm vi. Nếu không có số đáng tin, hãy nói thẳng là chưa tìm được số liệu đáng tin cậy.
Làm sao biết con số đã bị làm tròn hay đổi đơn vị?
Đặt con số trong câu trả lời cạnh con số trong bảng gốc và kiểm bốn chiều: đối tượng, thời gian, đơn vị cách tính và độ chính xác. Chú ý đặc biệt sự khác nhau giữa phần trăm và điểm phần trăm.
Số liệu trên báo có dùng được trong dự án không?
Có thể dùng như đầu mối để tìm nguồn gốc. Bài báo tốt thường nêu đơn vị công bố và năm. Bạn nên tìm đến báo cáo gốc để kiểm và trích dẫn báo cáo đó; nếu chỉ đọc qua báo, ghi rõ là trích gián tiếp.
Học sinh nhỏ tuổi có cần truy nguồn số liệu kỹ như vậy không?
Với học sinh nhỏ, giáo viên có thể làm mẫu một lần với cả lớp và chỉ yêu cầu em truy nguồn những con số quan trọng nhất của dự án. Mục tiêu là hình thành thói quen hỏi số này ở đâu ra, chứ không phải làm nặng thêm.