Phiếu đồng ý tham gia nghiên cứu là văn bản giải thích cho người tham gia biết họ sẽ làm gì, dữ liệu của họ được dùng ra sao, và khẳng định họ tự nguyện tham gia, có quyền dừng bất cứ lúc nào. Ngay cả một khảo sát mười câu trong lớp hay một buổi phỏng vấn ngắn với người bán hàng ở chợ cũng cần sự đồng ý đó. Tờ giấy chỉ là hình thức; điều cốt lõi là người tham gia thật sự hiểu và thật sự tự nguyện.
Bài này viết cho học sinh và sinh viên năm đầu làm nghiên cứu nhỏ có người tham gia, cùng giáo viên hướng dẫn. Bạn sẽ có danh sách các mục cần có trong phiếu, cách viết bằng ngôn ngữ đời thường, cách xin đồng ý trong khảo sát trực tuyến và phỏng vấn trực tiếp, và những sai lầm hay gặp. Các nghiên cứu y sinh, nghiên cứu có can thiệp lên cơ thể hay có người tham gia dễ bị tổn thương cần hội đồng đạo đức xét duyệt theo quy định riêng, nằm ngoài phạm vi bài này.
Đồng ý có hiểu biết nghĩa là gì
Trong đạo đức nghiên cứu có một khái niệm trung tâm thường được gọi là đồng ý có hiểu biết. Nó gồm ba phần. Hiểu biết: người tham gia được biết đủ thông tin để quyết định, bằng ngôn ngữ họ hiểu. Tự nguyện: không bị ép buộc, không bị áp lực từ người có quyền với họ, không bị lôi kéo bằng phần thưởng quá lớn. Có năng lực quyết định: người đó đủ khả năng hiểu và chọn lựa, nên trẻ em hay người không đủ khả năng cần thêm sự đồng ý của người giám hộ.
Ba phần này giải thích vì sao một chữ ký chưa đủ. Một học sinh ký phiếu khảo sát vì giáo viên chủ nhiệm đứng ngay cạnh không hẳn là tự nguyện. Một bác lớn tuổi ký vào tờ giấy toàn thuật ngữ không hẳn là hiểu. Ngược lại, có những tình huống không cần chữ ký mà vẫn có đồng ý thật, như khảo sát trực tuyến ẩn danh có trang giải thích ở đầu và nút đồng ý.
Với người mới, cách nghĩ đơn giản nhất là đặt mình vào vị trí người tham gia: nếu là bạn, bạn muốn biết gì trước khi trả lời những câu hỏi này, và bạn có cảm thấy được từ chối một cách thoải mái không. Nếu câu trả lời thứ hai là không, thiết kế cách tiếp cận lại.
Các mục cần có trong một phiếu đồng ý cho nghiên cứu nhỏ
Một phiếu đồng ý cho khảo sát hay phỏng vấn ở mức học sinh, sinh viên không cần dài, thường một trang là đủ. Nhưng nên có đủ các mục sau, viết thành câu ngắn:
- Ai làm nghiên cứu: tên bạn hoặc tên nhóm, trường, tên giáo viên hướng dẫn và cách liên lạc với người hướng dẫn qua nhà trường.
- Nghiên cứu về điều gì: một hai câu về mục đích, không cần tiết lộ giả thuyết nếu điều đó làm sai lệch câu trả lời.
- Người tham gia sẽ làm gì: trả lời bao nhiêu câu hỏi, mất khoảng bao lâu, có ghi âm, chụp ảnh hay không.
- Rủi ro và phiền phức có thể có: ví dụ một số câu hỏi về thói quen cá nhân có thể làm khó chịu; được bỏ qua câu nào không muốn trả lời.
- Lợi ích: thường là không có lợi ích trực tiếp; nói thật điều đó, đừng hứa hẹn.
- Dữ liệu được giữ thế nào: có ghi tên không, ai được xem, giữ đến khi nào, sau đó xoá ra sao, có đưa vào công cụ AI không.
- Quyền tự nguyện và rút lui: tham gia hay không là tự chọn, có thể dừng bất cứ lúc nào, không cần giải thích, không bị ảnh hưởng gì.
- Xác nhận đồng ý: chữ ký và ngày, hoặc nút đồng ý với khảo sát trực tuyến, hoặc đồng ý bằng lời được ghi lại với phỏng vấn.
Nếu bạn định dùng câu trả lời để dán vào chatbot nhờ phân loại hay tóm tắt, phiếu phải nói điều đó, và bạn phải xoá tên, nơi ở, mọi chi tiết nhận dạng trước khi dán. Nhiều người tham gia sẵn lòng trả lời một sinh viên nhưng không muốn lời nói của mình đi qua máy chủ của một hãng công nghệ.
Viết bằng lời người tham gia hiểu
Bỏ thuật ngữ. Thay "dữ liệu sẽ được mã hoá và ẩn danh hoá" bằng "tên của bác sẽ không được ghi vào bảng kết quả; mỗi người được đặt một mã số như A1, A2". Thay "quyền rút lui" bằng "bác có thể dừng lúc nào cũng được, không cần nói lý do".
Câu ngắn, mỗi câu một ý. Người tham gia thường đọc lướt. Một câu dài ba dòng chứa cả mục đích, thời gian lẫn quyền lợi sẽ bị bỏ qua. Tách thành từng dòng ngắn, có thể đánh số.
Đúng đối tượng. Phiếu cho các bạn cùng lớp, cho phụ huynh, cho người bán hàng ở chợ, cho công nhân sau ca làm sẽ khác nhau về cách xưng hô và độ dài. Nếu khảo sát người dân tộc thiểu số hay người lớn tuổi, cân nhắc đọc to phiếu và giải thích bằng lời.
Đọc thử với một người ngoài. Đưa phiếu cho một người không liên quan đến nghiên cứu đọc, sau đó hỏi họ: mình sẽ làm gì, mất bao lâu, có được dừng không. Nếu họ trả lời sai, viết lại.
Dùng AI để làm cho dễ hiểu hơn. Bạn có thể dán bản nháp phiếu, không có tên thật nào, và hỏi: "Viết lại phiếu này cho người lớn tuổi ở nông thôn dễ hiểu, câu ngắn, bỏ thuật ngữ, giữ nguyên mọi thông tin." Sau đó đối chiếu từng mục để chắc AI không bỏ mất quyền rút lui hay cách giữ dữ liệu.
Xin đồng ý theo từng hình thức nghiên cứu
Cách xin đồng ý thay đổi theo hình thức. Bảng dưới gợi ý cho các hình thức phổ biến ở nghiên cứu nhỏ; quy định của trường bạn có thể yêu cầu khác.
| Hình thức | Cách xin đồng ý | Lưu ý |
|---|---|---|
| Khảo sát trực tuyến ẩn danh | Trang đầu giải thích, nút đồng ý mới mở câu hỏi | Không hỏi tên, email nếu không cần; cho phép bỏ qua câu hỏi |
| Khảo sát giấy trong lớp | Phát phiếu giải thích, cho phép nộp phiếu trắng | Giáo viên không đứng thu hoặc xem từng phiếu; có hộp nộp chung |
| Phỏng vấn trực tiếp | Đọc hoặc đưa phiếu, ký hoặc đồng ý bằng lời | Hỏi riêng việc ghi âm; dừng ghi khi được yêu cầu |
| Quan sát nơi công cộng | Thường không cần đồng ý từng người nếu không ghi nhận dạng | Không chụp mặt, không ghi biển số, không theo dõi cá nhân |
| Thí nghiệm có người tham gia, như đo phản xạ | Phiếu đầy đủ, ký tên | Hỏi giáo viên trước; nếu đụng đến sức khoẻ thì cần quy trình được duyệt |
| Người tham gia dưới 18 tuổi | Đồng ý của cha mẹ và sự đồng thuận của chính em | Xem bài riêng về nghiên cứu có trẻ em tham gia |
Với quan sát nơi công cộng, ranh giới nằm ở việc có nhận ra được từng người không. Đếm số người đội mũ bảo hiểm qua một ngã tư là quan sát chung; ghi lại người cụ thể, chụp ảnh rõ mặt, hay theo dõi một người suốt buổi thì cần cân nhắc lại và hỏi giáo viên.
Tự nguyện thật: những áp lực ngầm cần tránh
Áp lực ngầm là chỗ người mới hay bỏ qua nhất. Khi người làm nghiên cứu có quyền hoặc quan hệ với người tham gia, sự đồng ý dễ bị méo. Giáo viên khảo sát học sinh lớp mình chủ nhiệm, trưởng nhóm khảo sát nhân viên trong nhóm, con khảo sát bạn bè của bố mẹ, đều thuộc dạng này. Người tham gia có thể đồng ý vì ngại từ chối, và trả lời theo điều họ nghĩ người hỏi muốn nghe.
Một số cách giảm áp lực: để người không có quan hệ quyền lực phát và thu phiếu; dùng hình thức ẩn danh để người hỏi không biết ai đã trả lời ai đã không; nói rõ và lặp lại rằng không tham gia không ảnh hưởng gì đến điểm số, công việc hay quan hệ. Với học sinh khảo sát bạn cùng lớp, nên để các bạn trả lời ở nhà hoặc qua đường dẫn ẩn danh thay vì làm ngay trong giờ dưới mắt mọi người.
Phần thưởng cũng cần cân nhắc. Một chiếc bút hay một gói bánh cảm ơn là bình thường. Hứa cộng điểm cho ai tham gia khảo sát thì không ổn, vì những người không muốn tham gia sẽ bị thiệt. Nếu muốn cảm ơn, hãy cảm ơn mọi người như nhau.
Quy trình xin đồng ý cho một buổi phỏng vấn ngắn
Ví dụ giả định: một nhóm sinh viên năm nhất ở Thái Nguyên phỏng vấn người bán hàng ở chợ về cách bảo quản rau qua đêm. Quy trình gợi ý như sau.
- Chào, giới thiệu tên, trường, nói ngắn gọn mục đích và thời gian, hỏi người bán có thời gian không. Chọn lúc vắng khách.
- Đưa phiếu hoặc đọc phiếu, nói rõ được bỏ qua câu nào không muốn trả lời, được dừng lúc nào cũng được.
- Hỏi riêng: có đồng ý ghi âm không. Nếu không, chỉ ghi chép tay.
- Xin xác nhận đồng ý bằng chữ ký hoặc bằng lời, ghi lại ngày giờ và mã số người tham gia, không ghi tên vào bảng kết quả.
- Phỏng vấn. Nếu người được hỏi lúng túng hay khó chịu với câu nào, chuyển câu khác.
- Kết thúc: cảm ơn, nhắc lại cách dữ liệu sẽ được giữ, hỏi họ có muốn biết kết quả không.
- Về nhà: tách phiếu có tên ra khỏi ghi chép phỏng vấn, cất riêng; chỉ dùng mã số trong mọi tệp phân tích.
Nếu sau buổi phỏng vấn người tham gia đổi ý, gọi lại xin rút, bạn phải xoá dữ liệu của họ và không dùng. Đây là quyền của họ, không phải ân huệ. Ghi lại việc rút lui trong nhật ký dự án, không cần ghi lý do.
Câu hỏi thường gặp
Khảo sát trực tuyến ẩn danh có cần phiếu đồng ý không?
Cần một trang thông tin ở đầu khảo sát giải thích mục đích, thời gian, cách giữ dữ liệu và quyền dừng. Việc bấm nút đồng ý để bắt đầu được coi là xác nhận. Không cần chữ ký vì chữ ký lại làm mất tính ẩn danh.
Phỏng vấn người thân trong gia đình có cần xin đồng ý không?
Có. Quan hệ gần gũi không thay thế sự đồng ý. Thậm chí người thân dễ ngại từ chối hơn, nên bạn càng cần nói rõ là họ có thể không trả lời. Cũng cần hỏi họ có đồng ý cho dùng câu trả lời trong báo cáo không.
Người tham gia muốn rút lui sau khi báo cáo đã nộp thì sao?
Nên nói rõ trong phiếu đến thời điểm nào còn rút được, ví dụ trước khi dữ liệu được gộp ẩn danh. Nếu vẫn nhận được yêu cầu, hãy báo giáo viên hướng dẫn để xử lý theo quy định của trường, và xoá dữ liệu gốc của người đó ngay.
Có cần nói rõ giả thuyết nghiên cứu trong phiếu đồng ý không?
Không bắt buộc, vì nói giả thuyết có thể làm người tham gia trả lời theo hướng đó. Nhưng mục đích chung phải nói thật, không được lừa dối về bản chất nghiên cứu. Nếu thiết kế cần giấu một phần thông tin, phải hỏi giáo viên hướng dẫn trước.
Dùng AI để soạn phiếu đồng ý có được không?
Được, như một bản nháp. Nhưng bạn phải tự đối chiếu từng mục với nghiên cứu thật của mình: thời gian, cách giữ dữ liệu, việc có ghi âm hay đưa dữ liệu vào AI. Phiếu do AI soạn hay có những lời hứa chung chung không đúng với thực tế của bạn.
Học sinh khảo sát bạn cùng lớp thì có cần cha mẹ các bạn đồng ý không?
Tuỳ nội dung và quy định của trường. Câu hỏi nhẹ nhàng về thói quen học tập có thể chỉ cần sự đồng ý của các bạn và sự cho phép của giáo viên. Nội dung nhạy cảm hơn thì cần đồng ý của cha mẹ. Hãy hỏi giáo viên hướng dẫn trước khi phát phiếu.