Người mới làm nghiên cứu có thể tìm tài liệu khoa học miễn phí và hợp pháp ở năm nơi: công cụ tìm kiếm học thuật đa ngành, cơ sở dữ liệu chuyên ngành do cơ quan công lập duy trì, tạp chí và kho truy cập mở, kho lưu trữ của các trường đại học, và thư viện (của trường hoặc thư viện công cộng). Với phần lớn đề tài của học sinh và sinh viên năm đầu, năm nơi này đủ để có vài chục bài đọc tử tế mà không tốn đồng nào.
Cái khó thật sự không nằm ở chỗ thiếu nguồn mà ở chỗ không biết nguồn nào dùng vào việc gì, gặp bài bị khoá phí thì làm sao, và có nên hỏi thẳng chatbot cho nhanh không. Bài này đi lần lượt từng câu, kết thúc bằng một buổi tìm tài liệu mẫu chừng hai tiếng mà bạn có thể làm theo ngay tối nay.
Năm loại nguồn và mỗi loại mạnh ở việc gì
Tên sản phẩm cụ thể thay đổi theo năm và theo ngành, nên ở đây gọi theo loại. Khi đã hiểu loại, bạn tự nhận ra một công cụ mới thuộc nhóm nào.
| Loại nguồn | Có gì | Dùng tốt cho | Điểm cần biết |
|---|---|---|---|
| Công cụ tìm kiếm học thuật đa ngành | Chỉ mục rất rộng: bài báo, sách, luận văn, bản thảo, có tính năng xem bài nào trích dẫn bài nào | Lượt tìm đầu tiên, khi chưa biết lĩnh vực gọi vấn đề là gì | Lẫn cả nguồn kém chất lượng; kết quả xếp theo thuật toán chứ không theo độ tin cậy |
| Cơ sở dữ liệu chuyên ngành công lập | Tài liệu y sinh, giáo dục, nông nghiệp… được biên mục cẩn thận, nhiều nơi có bộ từ vựng chủ đề | Đề tài nằm gọn trong một ngành, cần tìm sát và đủ | Giao diện tìm nâng cao hơi khó lúc đầu; thường chỉ có tóm tắt, toàn văn nằm chỗ khác |
| Tạp chí và kho truy cập mở | Bài đọc được toàn văn, tải về hợp pháp | Lấy bản đọc đầy đủ | Truy cập mở không đồng nghĩa với chất lượng cao hay thấp; vẫn phải đánh giá từng bài |
| Kho lưu trữ của trường và kho bản thảo | Bản thảo tác giả tự đăng, luận văn, báo cáo; bản thảo trước bình duyệt theo từng ngành | Tìm bản miễn phí của một bài bị khoá; xem nghiên cứu rất mới | Bản thảo trước bình duyệt chưa qua phản biện, có thể đổi nhiều khi đăng chính thức |
| Thư viện trường, thư viện công cộng | Sách giáo trình, tạp chí in, quyền truy cập cơ sở dữ liệu trả phí mà trường đã mua, cán bộ thư viện | Sách nền, tài liệu tiếng Việt, mượn liên thư viện | Nhiều sinh viên không biết mình đã có quyền truy cập qua tài khoản trường |
Với tài liệu tiếng Việt, nguồn chính là tạp chí khoa học của các trường và viện trong nước, kỷ yếu hội thảo và luận văn lưu ở thư viện trường. Phần lớn có bản điện tử trên trang của chính trường hoặc tạp chí đó; tìm theo tên tạp chí kèm chủ đề thường ra nhanh hơn tìm chung chung.
Chưa biết gì về chủ đề thì đừng lao ngay vào bài báo
Sai lầm phổ biến nhất của người mới là gõ đề tài vào công cụ tìm kiếm học thuật, mở bài đầu tiên và chết đứng ở trang thứ hai vì không hiểu thuật ngữ nào. Bài báo nghiên cứu được viết cho người trong ngành; nó mặc định người đọc đã biết nền. Đọc nó khi chưa có nền giống như vào giữa một cuộc họp đã kéo dài ba năm.
Thứ tự hợp lý hơn là đi từ rộng đến hẹp. Đầu tiên đọc phần liên quan trong sách giáo khoa hoặc giáo trình nhập môn để nắm khái niệm. Tiếp theo tìm một hai bài tổng quan, loại bài tóm lược những gì một lĩnh vực đã biết, thường mở đầu bằng phần định nghĩa và lịch sử vấn đề. Chỉ sau đó mới đọc bài nghiên cứu gốc, và lúc này bạn đã biết tác giả đang trả lời câu hỏi nào trong bức tranh chung.
Ở khâu nắm nền, chatbot là trợ thủ tốt nếu dùng đúng vai: nhờ nó giải thích một khái niệm, vẽ bản đồ các nhánh của một chủ đề, gợi ý các thuật ngữ tiếng Anh mà giới nghiên cứu hay dùng. Bạn dùng những gì nó nói như bản đồ phác thảo để biết đường mà tìm, không dùng như nguồn để trích dẫn. Mọi khái niệm quan trọng vẫn phải gặp lại trong một tài liệu thật trước khi đưa vào bài của mình.
Truy cập mở là gì và vì sao nhiều bài lại bị khoá phí
Mô hình thuê bao truyền thống. Nhiều tạp chí thu tiền người đọc hoặc thư viện để xem toàn văn. Bạn vẫn đọc được tên bài, tên tác giả và tóm tắt, nhưng bấm vào bản đầy đủ thì gặp trang đòi đăng nhập hoặc trả phí cho từng bài.
Truy cập mở trên tạp chí. Bài được đăng công khai cho mọi người đọc, chi phí xuất bản do tác giả, cơ quan tài trợ hoặc tổ chức đỡ đầu chi trả. Bạn đọc và tải về hợp pháp, thường kèm giấy phép nói rõ được chia sẻ, trích dẫn ra sao.
Truy cập mở qua kho lưu trữ. Tác giả đăng bản thảo đã được chấp nhận của mình lên kho của trường hoặc kho chuyên ngành, sau một khoảng thời gian chờ mà nhà xuất bản cho phép. Nội dung khoa học thường giống bản chính thức, chỉ khác dàn trang và số trang.
Bản thảo trước bình duyệt. Nhiều ngành có thói quen đăng bản thảo lên mạng trước khi gửi tạp chí để nhận góp ý sớm. Đây là nguồn quý cho nghiên cứu mới, nhưng chưa qua phản biện. Khi trích dẫn, bạn ghi rõ đó là bản thảo, và nên kiểm xem sau này nó đã được đăng chính thức chưa, có đổi kết luận không.
Truy cập qua tổ chức. Trường đại học, viện nghiên cứu, một số thư viện lớn mua quyền truy cập cho thành viên. Sinh viên đăng nhập bằng tài khoản trường, thường qua mạng của trường hoặc một cổng đăng nhập riêng, là đọc được những bài mà ở nhà tưởng bị khoá.
Gặp bài bị khoá phí: sáu cách lấy bản đọc hợp pháp
Khi đã chắc một bài là quan trọng với đề tài, đừng vội bỏ qua chỉ vì trang tạp chí đòi trả phí. Thử lần lượt các cách dưới đây, gần như luôn có một cách được việc.
- Chép nguyên tên bài, đặt trong ngoặc kép, tìm lại trên công cụ tìm kiếm học thuật. Kết quả thường có thêm đường dẫn tới bản truy cập mở trên kho của trường tác giả hoặc kho chuyên ngành.
- Vào trang cá nhân hoặc trang khoa của tác giả. Nhiều nhà nghiên cứu để sẵn bản thảo các bài của mình cho người đọc tải.
- Hỏi thư viện trường xem trường có quyền truy cập tạp chí đó không. Nếu không, hỏi dịch vụ mượn liên thư viện hoặc cung cấp bản sao một bài cho mục đích học tập.
- Dùng tiện ích trình duyệt loại chuyên dò bản truy cập mở hợp pháp của một bài. Loại này chỉ chỉ đường tới bản tác giả đã đăng công khai, không vượt khoá.
- Viết thư ngắn cho tác giả liên hệ. Giới thiệu mình là ai, đang làm đề tài gì, xin bản đọc cho mục đích học tập. Thư lịch sự, gọn, đúng tên bài thường được hồi âm.
- Nếu vẫn không có, đọc kỹ tóm tắt và tìm bài tổng quan nào đã tóm lược nghiên cứu đó. Khi chỉ đọc qua tổng quan, bạn ghi rõ điều này trong ghi chú và không trích những chi tiết mà bạn chưa tận mắt đọc trong bài gốc.
Có những trang chia sẻ bài báo vượt qua tường phí. Bạn không nên dùng: việc tải đó vi phạm bản quyền ở nhiều nơi, các trang nhái thường gắn quảng cáo độc hại và mã độc, và một dự án học sinh dựa trên nguồn lấy trái phép là tự đặt mình vào thế khó khi trình bày trước hội đồng.
AI giúp được gì ở khâu tìm, và chỗ nào tuyệt đối không giao cho nó
Được: gợi ý từ khoá và thuật ngữ. Bạn mô tả đề tài bằng tiếng Việt, nhờ chatbot liệt kê các thuật ngữ tiếng Anh tương ứng, từ đồng nghĩa, khái niệm rộng hơn và hẹp hơn. Đây là việc nó làm khá tốt và bạn kiểm được ngay khi thấy chính các thuật ngữ đó xuất hiện trong bài thật.
Được: giải thích lĩnh vực. Hỏi một lĩnh vực chia thành những hướng chính nào, các phương pháp thường dùng là gì. Câu trả lời giúp bạn biết nên tìm thêm nhánh nào, dù chi tiết có thể chưa chính xác.
Không: xin danh sách bài báo. Chatbot trò chuyện thông thường có thể tạo ra tên bài, tên tác giả, năm và cả mã định danh trông rất thật nhưng không tồn tại. Danh mục khác của trang có hẳn quy trình kiểm nguồn AI; ở khâu tìm, nguyên tắc đơn giản là không đưa vào danh sách đọc bất kỳ bài nào bạn chưa tự mở được bản gốc.
Dè chừng: công cụ AI tìm tài liệu có dẫn nguồn. Loại công cụ này tìm trong chỉ mục bài báo thật rồi tóm tắt, nên ít bịa tên bài hơn. Nhưng phần tóm tắt vẫn có thể hiểu sai kết luận của bài. Dùng nó để gợi ý bài cần đọc, còn kết luận thì đọc từ chính bài.
Luôn nhớ về dữ liệu. Khi mô tả đề tài cho chatbot, bạn không cần và không nên dán số liệu chưa công bố của nhóm, thông tin cá nhân của người tham gia khảo sát hay tên trường, tên thầy cô kèm chi tiết riêng tư.
Một buổi tìm tài liệu đầu tiên chừng hai tiếng (ví dụ giả định)
Ví dụ giả định: nhóm học sinh lớp 10 ở Cà Mau muốn tìm hiểu nước nhiễm mặn ảnh hưởng thế nào đến sự nảy mầm của hạt đậu xanh. Buổi tìm đầu tiên có thể đi như sau.
- Mười lăm phút đầu: đọc phần nảy mầm của hạt trong sách Sinh học và nhờ chatbot giải thích các khái niệm như độ mặn, áp suất thẩm thấu, tỉ lệ nảy mầm. Ghi lại các thuật ngữ tiếng Anh nó gợi ý.
- Hai mươi phút tiếp: tìm trên công cụ tìm kiếm học thuật với cụm tiếng Anh về độ mặn và nảy mầm hạt đậu, lọc trong khoảng mười lăm năm gần đây. Đọc tên bài, chọn ra khoảng hai mươi bài có vẻ liên quan.
- Ba mươi phút: đọc tóm tắt của hai mươi bài đó, giữ lại khoảng sáu bài nói đúng về đậu xanh hoặc cây họ đậu gần gũi, có thí nghiệm tưới nước muối ở các nồng độ khác nhau.
- Hai mươi phút: tìm bản toàn văn cho sáu bài theo các cách hợp pháp ở trên. Bài nào không lấy được thì đánh dấu, hỏi thầy cô hoặc thư viện sau.
- Hai mươi phút: tìm thêm một bài tổng quan về ảnh hưởng của độ mặn lên cây trồng nói chung để có bức tranh rộng, và một hai bài tiếng Việt trên tạp chí của các trường nông nghiệp trong nước.
- Mười lăm phút cuối: ghi lại nhật ký tìm kiếm và lên danh sách đọc, sắp theo thứ tự tổng quan trước, nghiên cứu gốc sau.
Sau buổi này nhóm chưa đọc xong bài nào, và điều đó hoàn toàn bình thường. Thứ có trong tay là một danh sách đọc ngắn, đã lọc, có bản gốc thật — nền móng tốt hơn nhiều so với ba mươi đường dẫn mở bừa trong trình duyệt.
Ghi nhật ký tìm kiếm để lần sau khỏi tìm lại từ đầu
Nhật ký tìm kiếm là vài dòng ghi lại mỗi lượt tìm: ngày, công cụ, cụm từ đã gõ, bộ lọc đã dùng, ra bao nhiêu kết quả, giữ lại bao nhiêu bài. Nghe có vẻ thừa, nhưng chỉ sau hai tuần bạn sẽ không nhớ nổi mình đã tìm cụm nào, và sẽ tìm lại đúng những thứ đã tìm, đọc lại đúng những bài đã loại.
Nhật ký còn có giá trị khi trình bày. Hội đồng hay giáo viên hướng dẫn thường hỏi: em tìm tài liệu bằng cách nào, sao em biết không bỏ sót nghiên cứu quan trọng? Một bảng ghi rõ năm lượt tìm với từ khoá cụ thể là câu trả lời thuyết phục hơn mọi lời giải thích. Với bài tổng quan nghiêm túc, giới nghiên cứu còn đòi ghi chuỗi tìm kiếm đầy đủ để người khác lặp lại được; người mới chưa cần đến mức đó, nhưng nên tập thói quen từ đầu.
Mẫu đơn giản nhất là một bảng tính với sáu cột: ngày, nguồn, chuỗi tìm, bộ lọc, số kết quả, số bài giữ lại kèm lý do. Cách quản lý danh mục tài liệu và phần mềm lưu trích dẫn có bài riêng trong danh mục ghi chép và trích dẫn của trang; ở đây bạn chỉ cần thói quen ghi lại mình đã đi đường nào.
Câu hỏi thường gặp
Học sinh THPT có đọc nổi bài báo khoa học không?
Đọc được nếu đi đúng thứ tự: nắm khái niệm từ sách trước, đọc bài tổng quan, rồi mới đọc bài nghiên cứu gốc, và ban đầu chỉ cần hiểu câu hỏi, phương pháp, kết quả chính. Không cần hiểu hết từng câu thống kê ngay lần đầu; giáo viên hướng dẫn giúp phần khó.
Tài liệu trên công cụ tìm kiếm học thuật có đáng tin hết không?
Không. Loại công cụ này lập chỉ mục rất rộng, gồm cả tạp chí kém chất lượng, bản thảo chưa phản biện và tài liệu không rõ nguồn. Việc xếp bài ở đầu trang không nói lên độ tin cậy. Bạn vẫn phải xem bài đăng ở đâu, ai viết, phương pháp ra sao.
Có được dùng bản thảo trước bình duyệt trong dự án không?
Được, nếu ghi rõ đó là bản thảo chưa qua phản biện và không dựa cả kết luận vào một bản thảo duy nhất. Nên kiểm xem bản thảo đó sau này đã được đăng chính thức chưa, vì nội dung có thể thay đổi sau vòng phản biện.
Viết thư xin bài cho tác giả nước ngoài có bị coi là làm phiền không?
Thường không. Nhiều nhà nghiên cứu vui khi có người quan tâm đến công trình của mình. Thư nên ngắn, giới thiệu rõ bạn là học sinh hay sinh viên ở đâu, nêu đúng tên bài và mục đích học tập, viết lịch sự. Không nhận được hồi âm thì cũng đừng gửi dồn dập.
Thư viện trường giúp được gì ngoài việc cho mượn sách?
Cán bộ thư viện thường hướng dẫn cách dùng các cơ sở dữ liệu trường đã mua, cách tìm kiếm nâng cao, cách lấy bản sao bài báo qua dịch vụ liên thư viện và cách tra luận văn đã lưu. Nhiều sinh viên học bốn năm mà không biết những dịch vụ này có sẵn.
Nên tìm bao nhiêu tài liệu cho một dự án nghiên cứu nhỏ?
Không có con số chuẩn. Với dự án của học sinh, khoảng năm đến mười lăm tài liệu đọc kỹ, gồm một hai bài tổng quan, thường là đủ để hiểu vấn đề. Đọc kỹ mười bài có giá trị hơn liệt kê năm mươi bài chỉ xem tên.