Nghiên cứu có người dưới 18 tuổi tham gia cần hai lớp đồng ý: đồng ý của cha mẹ hoặc người giám hộ, và sự đồng thuận của chính các em bằng ngôn ngữ phù hợp lứa tuổi. Thiếu một trong hai đều chưa đủ. Cha mẹ ký nhưng em không muốn thì không được ép; em muốn nhưng cha mẹ chưa đồng ý thì chưa được làm. Trẻ em được xếp vào nhóm người tham gia cần bảo vệ thêm vì các em khó từ chối người lớn và chưa lường hết hậu quả của việc chia sẻ thông tin.
Bài này dành cho học sinh THPT làm dự án có khảo sát học sinh nhỏ hơn, sinh viên sư phạm làm bài tập quan sát lớp học, giáo viên hướng dẫn và phụ huynh. Nội dung ở mức nguyên lý chung; các nghiên cứu có can thiệp lên sức khoẻ, tâm lý của trẻ phải qua hội đồng đạo đức theo quy định hiện hành và không thuộc loại dự án học sinh nên tự làm.
Vì sao trẻ em cần được bảo vệ thêm
Trẻ em không phải người lớn thu nhỏ. Các em có xu hướng làm theo lời người lớn, nhất là người có vai trò như thầy cô hay anh chị khoá trên, nên một câu "em có muốn tham gia không" rất khó được trả lời là không. Các em cũng chưa hình dung được việc thông tin của mình nằm trong một báo cáo, được người khác đọc, hay bị lộ ra ngoài sẽ ảnh hưởng thế nào.
Thêm vào đó, trẻ em dễ bị ảnh hưởng bởi chính câu hỏi. Một câu hỏi về chuyện gia đình, về cân nặng, về bạn bè có thể khơi lên cảm xúc mà người làm nghiên cứu không lường trước và không đủ chuyên môn để xử lý. Một khảo sát người lớn trả lời trong năm phút có thể khiến một em lớp ba băn khoăn cả tuần.
Vì vậy nguyên tắc chung là: chỉ đưa trẻ em vào nghiên cứu khi câu hỏi thật sự cần đến các em và không thể trả lời bằng cách khác; chọn cách làm ít xâm phạm nhất; và luôn có người lớn có trách nhiệm, thường là giáo viên, giám sát. Một học sinh lớp mười một không nên tự mình đi khảo sát trẻ em ở trường tiểu học gần nhà mà không có sự đồng ý của trường đó và giáo viên hướng dẫn.
Đồng ý của cha mẹ và đồng thuận của trẻ: khác nhau thế nào
Hai khái niệm này đi cùng nhau nhưng có vai trò khác nhau. Bảng dưới tóm tắt.
| Khía cạnh | Đồng ý của cha mẹ, người giám hộ | Đồng thuận của trẻ |
|---|---|---|
| Ai đưa ra | Người có trách nhiệm pháp lý với trẻ | Chính em tham gia |
| Hình thức | Phiếu viết, ký tên, có thông tin đầy đủ | Giải thích bằng lời hoặc phiếu ngắn, hình minh hoạ cho em nhỏ |
| Nội dung giải thích | Mục đích, cách làm, rủi ro, cách giữ dữ liệu, quyền rút | Em sẽ làm gì, mất bao lâu, được quyền từ chối, được dừng |
| Nếu từ chối | Không được đưa em vào nghiên cứu | Không được ép, kể cả khi cha mẹ đã ký |
| Thời điểm | Trước khi tiếp cận em | Ngay trước khi bắt đầu và nhắc lại trong quá trình |
| Ghi lại | Lưu phiếu ký riêng, tách khỏi dữ liệu | Ghi vào nhật ký rằng em đã đồng ý, không cần ký với em nhỏ |
Cách giải thích cho trẻ phải theo lứa tuổi. Với em lớp một, có thể chỉ là: "Anh chị muốn biết các em thích chơi trò gì giờ ra chơi. Em kể cho anh chị nghe nhé. Nếu em không muốn kể thì cứ nói, không sao cả." Với học sinh lớp tám, có thể dùng phiếu ngắn giống người lớn nhưng câu chữ đơn giản hơn.
Những điều nên và không nên với dự án học sinh có trẻ em tham gia
Nên chọn câu hỏi trung tính. Thói quen đọc sách, môn học yêu thích, cách đi đến trường, thời gian ngủ là những chủ đề tương đối an toàn. Nên tránh câu hỏi về thu nhập gia đình, mâu thuẫn trong nhà, ngoại hình, bắt nạt, sức khoẻ tâm thần, trừ khi có chuyên gia và quy trình được duyệt.
Không chấm điểm, không xếp hạng các em. Nếu dự án có phần làm bài thử, như đo thời gian đọc một đoạn văn, không công bố kết quả từng em, không so sánh em này với em khác trước lớp, không trả về điểm số cho các em. Kết quả chỉ được trình bày ở dạng gộp.
Không chụp ảnh rõ mặt. Nếu cần ảnh minh hoạ cho báo cáo, chụp từ phía sau, chụp đôi tay, hoặc chụp đồ vật. Ảnh rõ mặt trẻ em trong báo cáo dự án dễ bị lan ra ngoài khi báo cáo được chia sẻ.
Không thí nghiệm lên cơ thể các em. Không cho ăn, uống thử, không đo các chỉ số cơ thể, không gây mệt hay căng thẳng để quan sát phản ứng. Những nghiên cứu như vậy thuộc phạm vi chuyên môn y tế và cần quy trình được duyệt chặt chẽ.
Luôn có người lớn có trách nhiệm. Giáo viên của các em nên có mặt hoặc ở gần trong suốt quá trình. Người làm nghiên cứu, dù là học sinh lớn hơn, không nên ở riêng với một em nhỏ.
Biết dừng. Nếu một em có dấu hiệu buồn, sợ, lúng túng, dừng ngay, an ủi em, và báo cho giáo viên. Không cố hoàn thành phiếu.
Trình tự chuẩn bị cho một khảo sát ngắn với học sinh tiểu học
Ví dụ giả định: một nhóm học sinh lớp mười một ở Thanh Hoá muốn tìm hiểu thói quen mang nước uống đến trường của học sinh tiểu học. Trình tự gợi ý như sau.
- Viết kế hoạch ngắn: câu hỏi nghiên cứu, vì sao cần hỏi trẻ em, các câu hỏi cụ thể, thời gian mỗi em, cách giữ dữ liệu.
- Đưa kế hoạch cho giáo viên hướng dẫn xem và sửa. Giáo viên hướng dẫn liên hệ ban giám hiệu trường tiểu học để xin phép.
- Gửi phiếu đồng ý cho phụ huynh qua giáo viên chủ nhiệm của các em, kèm thông tin người hướng dẫn để phụ huynh hỏi thêm.
- Chỉ khảo sát những em có phiếu đồng ý đã ký. Với các em còn lại, chuẩn bị một hoạt động khác để các em không cảm thấy bị bỏ rơi.
- Trước khi hỏi, giải thích cho từng em bằng lời đơn giản và hỏi em có muốn tham gia không.
- Hỏi trong lớp, có giáo viên của các em, mỗi em không quá vài phút. Ghi mã số thay tên.
- Cảm ơn các em như nhau. Sau khi có kết quả, gửi bản tóm tắt gộp cho nhà trường nếu được yêu cầu.
Trình tự này nghe có vẻ nhiều bước cho một khảo sát nhỏ, nhưng mỗi bước đều có lý do. Nếu trường tiểu học hay phụ huynh không đồng ý, hãy coi đó là câu trả lời và điều chỉnh thiết kế, chẳng hạn quan sát chung ở cổng trường mà không hỏi từng em, hoặc hỏi phụ huynh thay vì hỏi trẻ.
Khi một em kể điều đáng lo trong lúc trả lời
Đây là tình huống ít ai chuẩn bị nhưng có thể xảy ra, kể cả với những câu hỏi tưởng như vô hại. Bạn hỏi về thói quen ăn sáng, một em nói rằng ở nhà thường không có ai nấu, hay một câu hỏi về giờ ngủ khiến em kể chuyện bị la mắng. Người làm nghiên cứu là học sinh hay sinh viên không có chuyên môn để đánh giá hay can thiệp, và cũng không nên cố gắng làm việc đó.
Việc đúng là bình tĩnh lắng nghe, không hỏi dồn, không hứa giữ bí mật điều mà mình không thể giữ, và báo ngay cho giáo viên hướng dẫn hoặc giáo viên của các em sau buổi làm việc. Nhà trường có quy trình và người có trách nhiệm xử lý những trường hợp như vậy. Không ghi chi tiết câu chuyện của em vào dữ liệu nghiên cứu và không đưa vào báo cáo.
Vì khả năng này luôn tồn tại, nhóm nghiên cứu nên thống nhất trước với giáo viên hướng dẫn: nếu gặp chuyện thì báo ai, bằng cách nào. Phiếu đồng ý gửi phụ huynh cũng nên có một câu cho biết trong trường hợp phát hiện dấu hiệu em gặp nguy hiểm, nhóm sẽ báo cho nhà trường. Sự minh bạch này giúp phụ huynh tin tưởng hơn chứ không làm họ e ngại.
Dữ liệu của trẻ em và công cụ AI
Dữ liệu về trẻ em cần được bảo vệ chặt hơn dữ liệu người lớn. Phiếu khảo sát của các em, ghi chép quan sát, ảnh chụp đều phải cất ở nơi chỉ nhóm nghiên cứu và giáo viên hướng dẫn tiếp cận được. Tách phiếu đồng ý có tên ra khỏi dữ liệu trả lời; dữ liệu trả lời chỉ dùng mã số.
Không dán câu trả lời có tên, tên lớp, tên trường của các em vào chatbot. Nếu muốn nhờ AI hỗ trợ phân loại câu trả lời mở, chẳng hạn gom các lý do các em đưa ra thành nhóm, hãy xoá mọi chi tiết nhận dạng trước, kể cả những chi tiết gián tiếp như "em có bố làm ở chợ đầu mối" hay "em là học sinh duy nhất đi xe đạp điện trong lớp". Phiếu đồng ý gửi phụ huynh nên nói rõ nếu dữ liệu đã ẩn danh sẽ được xử lý bằng công cụ AI.
Khi báo cáo, chỉ trình bày kết quả gộp, và cẩn thận với nhóm quá nhỏ. Nếu một lớp chỉ có hai em đi học bằng xe buýt, báo cáo "hai em đi xe buýt đều nói không mang nước" là đã gần như nêu tên các em với những người trong trường. Gộp nhóm lớn hơn hoặc bỏ chi tiết đó.
Vai trò của giáo viên hướng dẫn và phụ huynh
Giáo viên hướng dẫn là người chịu trách nhiệm cuối cùng về việc học sinh làm nghiên cứu có trẻ em tham gia. Việc của thầy cô gồm: xem kỹ các câu hỏi trước khi dùng, gạt bỏ câu nào có nguy cơ làm các em khó chịu, liên hệ chính thức với trường có trẻ em tham gia, và kiểm việc giữ dữ liệu. Nếu dự án dự thi, cần đối chiếu với quy định hiện hành của cuộc thi về nghiên cứu có người tham gia, vì nhiều cuộc thi đòi hỏi hồ sơ riêng cho loại dự án này.
Phụ huynh của học sinh làm dự án cũng có vai trò: hỏi con xem dự án có hỏi ai không, hỏi những gì, và nhắc con về sự tôn trọng với người tham gia. Phụ huynh không nên giúp con "đi tắt" bằng cách nhờ người quen cho khảo sát học sinh mà không qua nhà trường.
Với phụ huynh của các em được mời tham gia, đọc kỹ phiếu đồng ý và hỏi lại nếu chưa rõ là quyền chính đáng. Bạn có thể hỏi: ai sẽ hỏi con mình, hỏi ở đâu, có người lớn nào ở đó, dữ liệu giữ thế nào, có ghi tên không. Một nhóm nghiên cứu làm nghiêm túc sẽ vui vẻ trả lời những câu này.
Câu hỏi thường gặp
Học sinh lớp mười hai có được tự khảo sát học sinh lớp sáu ở trường mình không?
Chỉ nên làm khi có giáo viên hướng dẫn đồng ý, nhà trường cho phép và có phiếu đồng ý của phụ huynh các em. Ngay cả trong cùng trường, học sinh nhỏ vẫn cần được bảo vệ như mọi trẻ em tham gia nghiên cứu khác.
Cha mẹ đã đồng ý mà em nhỏ không muốn trả lời thì làm sao?
Tôn trọng ý của em, không thuyết phục hay ép. Sự đồng thuận của trẻ là điều kiện bắt buộc, không phải thủ tục. Ghi vào nhật ký là em không tham gia, không ghi lý do, và không để em cảm thấy mình làm sai điều gì.
Quan sát trẻ chơi ở sân trường có cần xin đồng ý không?
Nếu chỉ đếm, ghi lại hoạt động chung mà không nhận dạng được em nào, thường chỉ cần sự cho phép của nhà trường. Nếu ghi chép về từng em cụ thể, chụp ảnh hay quay phim, thì cần đồng ý của phụ huynh. Hãy hỏi giáo viên hướng dẫn trước.
Có thể trả kết quả bài kiểm tra nhỏ cho từng em để các em biết không?
Không nên. Trả điểm số hay xếp hạng cho từng em có thể khiến các em so sánh và tự ti. Nếu muốn cảm ơn, hãy nói chung với cả lớp về điều nhóm đã tìm hiểu được, bằng ngôn ngữ phù hợp với các em, không nhắc đến kết quả cá nhân.
Dự án dùng AI phân tích bài vẽ của trẻ em có được không?
Bài vẽ của trẻ là dữ liệu cá nhân và có thể chứa chi tiết nhận dạng. Cần sự đồng ý của phụ huynh cho chính việc đó, xoá tên và chi tiết nhận dạng trước khi dùng, và cân nhắc kỹ có thật sự cần AI không. Hỏi giáo viên hướng dẫn trước khi làm.
Phụ huynh có được xem câu trả lời của con mình không?
Tuỳ cách thiết kế và những gì đã hứa trong phiếu đồng ý. Nếu đã hứa với các em là câu trả lời được giữ kín, cần nói rõ điều này với phụ huynh từ đầu. Trường hợp phát hiện dấu hiệu em gặp nguy hiểm, phải báo giáo viên và nhà trường theo quy định.