Cuộc thi khoa học kỹ thuật dành cho học sinh trung học là sân chơi để học sinh tự làm một dự án nghiên cứu hoặc một sản phẩm kỹ thuật thật, rồi trình bày trước giám khảo. Ở Việt Nam, cuộc thi thường đi từ vòng trường lên vòng tỉnh, thành phố, rồi những dự án tốt nhất của mỗi địa phương dự vòng quốc gia do Bộ Giáo dục và Đào tạo tổ chức. Một số dự án xuất sắc ở vòng quốc gia được chọn đi hội thi khoa học kỹ thuật quốc tế dành cho học sinh, thường được biết đến với tên viết tắt ISEF.
Điều làm nhiều học sinh và phụ huynh bất ngờ là giám khảo không chấm độ "hoành tráng" của sản phẩm. Họ chấm xem học sinh có tự đặt được câu hỏi, tự thiết kế cách kiểm chứng, tự làm và hiểu sâu những gì mình làm hay không. Bài này giải thích cách cuộc thi vận hành ở mức nguyên lý để bạn chuẩn bị đúng hướng. Quy chế cụ thể như số lĩnh vực, số thành viên mỗi nhóm, mẫu hồ sơ thay đổi theo năm, nên bạn luôn đối chiếu với hướng dẫn hiện hành mà sở và trường gửi xuống.
Cuộc thi này khác học sinh giỏi ở chỗ nào
Thi học sinh giỏi kiểm tra bạn biết bao nhiêu kiến thức trong một khung đã định sẵn. Thi khoa học kỹ thuật thì ngược lại: không có đề bài, không có đáp án. Bạn tự tìm một vấn đề chưa ai trả lời đầy đủ trong bối cảnh của mình, tự nghĩ cách tìm câu trả lời, tự làm trong nhiều tuần hoặc nhiều tháng, rồi thuyết phục người khác rằng câu trả lời của bạn đáng tin. Kiến thức môn học chỉ là nguyên liệu; thứ được đánh giá là cách bạn dùng nguyên liệu đó.
Vì vậy, một học sinh học lực bình thường nhưng tò mò, kiên trì và trung thực với số liệu hoàn toàn có thể làm dự án tốt hơn một học sinh giỏi lý thuyết. Ngược lại, có những dự án nhìn rất ấn tượng nhưng rơi ngay ở vòng hỏi đáp, vì học sinh không giải thích được vì sao chọn cách đo này, vì sao lặp lại ba lần chứ không phải mười lần, hay kết quả có thể sai ở đâu.
Cuộc thi cũng khác các hoạt động trải nghiệm hay sản phẩm sáng tạo ở lớp. Một mô hình trưng bày đẹp chưa phải là dự án khoa học nếu không có câu hỏi và không có phép kiểm chứng. Một chiếc máy tự chế chưa phải là dự án kỹ thuật tốt nếu không có tiêu chí cần đạt, không thử nghiệm và không cải tiến qua nhiều phiên bản. Hiểu điểm khác này ngay từ đầu giúp bạn khỏi mất vài tháng làm một thứ đẹp mà không qua được vòng trường.
Các vòng thi thường gặp và việc cần làm ở mỗi vòng
Tên gọi và lịch cụ thể do sở giáo dục từng nơi quy định, nhưng nhìn chung dự án đi qua các nấc dưới đây. Bảng mang tính định hướng, không thay cho văn bản hướng dẫn của năm học.
| Vòng | Thường diễn ra thế nào | Việc học sinh cần lo |
|---|---|---|
| Vòng trường | Nhà trường gom ý tưởng, chọn dự án có tiềm năng, cử giáo viên hướng dẫn | Có câu hỏi rõ, kế hoạch khả thi, bản nháp đánh giá rủi ro nếu có thí nghiệm |
| Vòng tỉnh, thành phố | Trưng bày gian dự án, giám khảo đến từng gian hỏi trực tiếp | Số liệu đầy đủ, sổ tay dự án ghi đều, bảng trưng bày gọn, trả lời được câu hỏi về phương pháp |
| Vòng quốc gia | Các dự án đại diện địa phương thi theo lĩnh vực, chấm qua phỏng vấn và hồ sơ | Hồ sơ đúng mẫu hiện hành, giấy phê duyệt nếu dự án thuộc nhóm phải duyệt, hiểu sâu giới hạn của dự án |
| Hội thi quốc tế | Một số dự án được chọn, trình bày bằng tiếng Anh | Chuẩn bị tài liệu và phần hỏi đáp bằng tiếng Anh, tuân thủ quy định riêng của hội thi |
Điểm cần nhớ: những gì bạn làm ở vòng trường quyết định bạn có đi xa được hay không. Một dự án thiếu phê duyệt trước khi làm thí nghiệm với người hay động vật có thể bị loại ở vòng sau dù kết quả hay đến mấy, vì không thể quay ngược thời gian để xin duyệt bổ sung cho các thí nghiệm đã làm.
Hồ sơ một dự án thường gồm những gì
Phiếu đăng ký và tóm tắt dự án. Tóm tắt thường giới hạn số chữ, nêu câu hỏi, phương pháp, kết quả chính và ý nghĩa. Đây là thứ giám khảo đọc đầu tiên, nhiều khi đọc trước khi đến gian của bạn, nên viết sau cùng, khi đã có kết quả thật.
Kế hoạch nghiên cứu viết trước khi làm. Kế hoạch nêu câu hỏi, giả thuyết hoặc tiêu chí thiết kế, vật liệu, các bước, cách thu số liệu, rủi ro và cách phòng tránh. Kế hoạch có ngày tháng rõ ràng là bằng chứng bạn đã nghĩ trước rồi mới làm, chứ không làm xong mới viết lại cho đẹp.
Sổ tay dự án. Ghi chép theo ngày mọi việc đã làm, số liệu thô, lần thất bại, thay đổi kế hoạch. Giám khảo có kinh nghiệm thường lật sổ tay để kiểm xem dự án có thật sự do học sinh làm trong thời gian dài hay không.
Báo cáo hoặc bài viết dự án. Trình bày đầy đủ hơn tóm tắt: đặt vấn đề, phương pháp, kết quả, bàn luận, tài liệu tham khảo. Mức độ dài và cấu trúc theo mẫu của năm thi.
Giấy tờ phê duyệt cho dự án có rủi ro. Dự án làm việc với người tham gia, động vật có xương sống, vi sinh vật có thể gây bệnh, mô người hoặc động vật, hoá chất và thiết bị nguy hiểm thường phải được hội đồng của trường hoặc của cuộc thi xem xét trước. Nếu đề tài của bạn chạm vào nhóm này, hỏi giáo viên hướng dẫn về mẫu phiếu ngay từ tuần đầu.
Bảng trưng bày. Một tấm bảng gọn, đọc được từ khoảng cách vài bước chân, đủ để người qua đường hiểu dự án trong một phút. Cách thiết kế bảng có bài riêng trong danh mục trình bày kết quả của trang.
Lĩnh vực dự thi và cách xếp dự án cho đúng
Dự án được chia theo lĩnh vực, chẳng hạn khoa học động vật, khoa học thực vật, hoá học, vật lý và thiên văn, kỹ thuật cơ khí, hệ thống nhúng, phần mềm, khoa học môi trường, khoa học xã hội và hành vi, y sinh và khoa học sức khoẻ, cùng nhiều lĩnh vực khác. Danh sách và tên gọi chính xác nằm trong hướng dẫn của năm, và thường bám theo cách chia của hội thi quốc tế để dự án Việt Nam đi thi được xếp đúng chỗ.
Xếp sai lĩnh vực là lỗi nhỏ mà hậu quả lớn. Một dự án dùng cảm biến đo độ mặn nước ruộng có thể nằm ở kỹ thuật hệ thống nhúng nếu trọng tâm là thiết kế thiết bị, hoặc ở khoa học môi trường nếu trọng tâm là trả lời câu hỏi về độ mặn ở các thời điểm khác nhau. Giám khảo của mỗi lĩnh vực hỏi theo chuyên môn của họ: nhóm kỹ thuật sẽ hỏi về tiêu chí thiết kế, độ bền, chi phí chế tạo, còn nhóm môi trường sẽ hỏi về cách lấy mẫu và độ tin cậy của phép đo.
Cách chọn: viết một câu "Dự án của mình chủ yếu nhằm..." Nếu vế sau là "trả lời câu hỏi vì sao, có ảnh hưởng không, bao nhiêu" thì đó là dự án khoa học, xếp theo đối tượng nghiên cứu. Nếu vế sau là "làm ra một thứ giải quyết được vấn đề" thì đó là dự án kỹ thuật, xếp theo loại sản phẩm. Khi còn phân vân, hỏi giáo viên hướng dẫn và đọc kỹ phần mô tả từng lĩnh vực trong văn bản hướng dẫn.
Giám khảo thật sự nhìn vào điều gì
Mỗi cuộc thi có bảng tiêu chí riêng, nhưng các tiêu chí chấm dự án khoa học kỹ thuật dành cho học sinh thường xoay quanh vài trục quen thuộc. Biết trước các trục này giúp bạn tự soát dự án của mình trước mỗi vòng.
- Câu hỏi hoặc vấn đề: có rõ ràng, đủ hẹp để làm được với điều kiện của học sinh, và có ý nghĩa với ai đó hay không.
- Thiết kế và phương pháp: có biến kiểm soát, nhóm đối chứng, số lần lặp hợp lý; với dự án kỹ thuật là có tiêu chí và ràng buộc đo được.
- Thực hiện: số liệu có được thu đủ, ghi cẩn thận, có phân tích phù hợp; với dự án kỹ thuật là có thử nghiệm và cải tiến qua nhiều phiên bản.
- Tính sáng tạo: không nhất thiết là ý tưởng chưa ai từng nghĩ, mà là cách tiếp cận có dấu ấn riêng, gắn với bối cảnh cụ thể.
- Hiểu biết và trình bày: học sinh tự giải thích được mọi phần, biết giới hạn của kết quả, trả lời câu hỏi bằng lời của chính mình.
Để ý rằng không có tiêu chí nào chấm "kết quả đúng như giả thuyết". Một dự án bác bỏ giả thuyết ban đầu nhưng làm cẩn thận và phân tích trung thực vẫn được đánh giá cao. Cách xử lý khi kết quả không như mong đợi có bài riêng trong danh mục này.
AI trong cuộc thi: được dùng đến đâu
Quy định về việc học sinh dùng công cụ AI trong dự án đang được các cuộc thi cập nhật dần, nên bạn đọc kỹ hướng dẫn của năm và hỏi ban tổ chức khi chưa rõ. Nguyên tắc chung khá ổn định: AI có thể giúp bạn hiểu khái niệm, gợi ý cách thu hẹp câu hỏi, chỉ ra lỗ hổng trong thiết kế, sửa lỗi chính tả; nhưng câu hỏi, cách làm, số liệu, phân tích và lời giải thích phải là của bạn.
Có ba việc bạn tuyệt đối không để AI làm thay: tạo số liệu, viết báo cáo hoặc tóm tắt thay bạn, và đưa ra tài liệu tham khảo mà bạn chưa tự mở ra đọc. Chatbot có thể bịa tên bài báo, tác giả và năm xuất bản rất trôi chảy. Một trích dẫn bịa trong hồ sơ dự thi là lỗi liêm chính nghiêm trọng, dù bạn không cố ý.
Cách an toàn là ghi lại việc dùng AI ngay trong sổ tay: ngày nào, hỏi gì, nhận được gợi ý gì, bạn giữ hay bỏ phần nào và vì sao. Khi giám khảo hỏi, bạn có sẵn câu trả lời rõ ràng. Cách dùng AI đúng mức trong từng giai đoạn của dự án được bàn kỹ ở một bài khác trong danh mục này.
Lộ trình gợi ý cho năm đầu tham gia
Nếu đây là lần đầu bạn làm dự án, mục tiêu hợp lý là hoàn thành một dự án nhỏ, trung thực, hiểu sâu, chứ không phải giành giải. Lộ trình dưới đây chia theo giai đoạn, độ dài thực tế tuỳ lịch thi của địa phương.
- Đọc văn bản hướng dẫn của năm học, đánh dấu các mốc nộp hồ sơ và danh sách lĩnh vực.
- Tìm giáo viên hướng dẫn sớm, trao đổi ba đến năm ý tưởng ban đầu thay vì chỉ một.
- Chọn một ý tưởng, thu hẹp thành câu hỏi hoặc vấn đề kỹ thuật đo được, kiểm tra xem có thuộc nhóm phải phê duyệt trước không.
- Viết kế hoạch nghiên cứu có ngày tháng, lập sổ tay dự án và bắt đầu ghi từ hôm nay.
- Làm thử quy mô nhỏ để phát hiện lỗi của cách đo, sửa kế hoạch rồi mới làm chính thức.
- Thu số liệu đủ số lần lặp, phân tích, viết báo cáo và tóm tắt, làm bảng trưng bày.
- Tập trả lời câu hỏi với giáo viên, bạn bè và người ngoài ngành trước mỗi vòng thi.
Dù dự án dừng ở vòng trường, những gì bạn học được về cách đặt câu hỏi và cách kiểm chứng sẽ dùng được cho mọi môn học sau này. Đó là phần thưởng chắc chắn nhất của cuộc thi.
Câu hỏi thường gặp
Học sinh lớp mấy được dự thi khoa học kỹ thuật?
Cuộc thi cấp quốc gia hiện dành cho học sinh trung học, độ tuổi và khối lớp cụ thể ghi trong hướng dẫn của từng năm. Nhiều trường và địa phương còn tổ chức sân chơi cho học sinh trung học cơ sở; bạn hỏi giáo viên phụ trách để biết năm nay áp dụng thế nào.
Một dự án được bao nhiêu học sinh cùng làm?
Thường có dự án cá nhân và dự án nhóm nhỏ, số thành viên tối đa do quy chế năm đó quy định. Làm nhóm cần ghi rõ phần đóng góp của từng người trong sổ tay, vì giám khảo có thể hỏi riêng từng thành viên về phần việc của mình.
Dự án đã thi năm trước có được thi lại không?
Một số cuộc thi cho phép dự án tiếp nối nếu có phần nghiên cứu mới rõ ràng trong năm nay, kèm hồ sơ phân biệt phần cũ và phần mới. Quy định cụ thể khác nhau theo năm, nên bạn đọc văn bản hướng dẫn và hỏi ban tổ chức trước khi đăng ký.
Không có phòng thí nghiệm hiện đại thì có làm được dự án không?
Được. Rất nhiều dự án tốt dùng dụng cụ đơn giản như thước, nhiệt kế, cân nhà bếp, điện thoại, bảng hỏi giấy. Giám khảo đánh giá chất lượng câu hỏi và độ cẩn thận của cách làm, không chấm giá trị thiết bị.
Thuê người làm hộ dự án thì có bị phát hiện không?
Rất dễ bị phát hiện ở vòng hỏi đáp, vì học sinh không giải thích được lựa chọn phương pháp hay chi tiết trong sổ tay. Quan trọng hơn, làm hộ là gian lận và lấy mất của học sinh chính thứ mà cuộc thi muốn trao: trải nghiệm tự nghiên cứu.
Dự án khoa học xã hội có được đánh giá ngang dự án kỹ thuật không?
Có, mỗi lĩnh vực được chấm bởi giám khảo phù hợp với chuyên môn đó. Dự án khoa học xã hội và hành vi thường làm việc với người tham gia, nên cần chú ý đặc biệt đến sự đồng ý của người được khảo sát và thủ tục phê duyệt trước khi thu dữ liệu.