Trong dự án khoa học kỹ thuật, học sinh có thể dùng AI như một người hỏi vặn, một người giải thích khái niệm và một người soát lỗi, nhưng không được để AI nghĩ ra câu hỏi, tạo số liệu, viết báo cáo hay đưa ra tài liệu tham khảo mà học sinh chưa tự đọc. Mọi lần dùng AI nên được ghi vào sổ tay và khai báo trong hồ sơ theo hướng dẫn hiện hành của cuộc thi.
Quy định về AI của các cuộc thi khoa học dành cho học sinh đang thay đổi theo từng năm, và mỗi nơi diễn đạt một kiểu. Bài này không thay cho văn bản hướng dẫn, mà đưa ra một bản đồ dùng AI theo từng giai đoạn dự án, dựa trên nguyên tắc chung của liêm chính nghiên cứu: người đứng tên phải là người nghĩ, làm, hiểu và chịu trách nhiệm về từng chữ, từng con số.
Một phép thử đơn giản trước mỗi lần dùng
Trước khi gõ câu hỏi vào chatbot, hãy tự hỏi: sau lần dùng này, mình sẽ hiểu dự án của mình nhiều hơn, hay chỉ có thêm một đoạn chữ mình không tự viết được? Nếu câu trả lời là hiểu nhiều hơn, chẳng hạn AI giải thích vì sao cần nhóm đối chứng, hay chỉ ra một biến gây nhiễu bạn chưa nghĩ tới, đó là cách dùng lành mạnh. Nếu câu trả lời là có thêm đoạn chữ, bạn đang đi vào vùng nguy hiểm.
Phép thử thứ hai: nếu giám khảo hỏi về phần này, mình có tự giải thích được bằng lời của chính mình không? AI có thể giúp bạn hiểu giá trị trung bình và độ lệch chuẩn. Nhưng nếu bạn đưa một bảng phân tích do AI làm vào báo cáo mà không giải thích được từng con số, giám khảo sẽ phát hiện chỉ trong một hai câu hỏi.
Hai phép thử này áp dụng được cho mọi công cụ, kể cả những công cụ chưa ra đời. Tính năng của chatbot thay đổi rất nhanh, nhưng nguyên tắc "AI giúp bạn hiểu, bạn tự làm" thì ổn định. Khi gặp một tính năng mới mà chưa biết có được dùng không, hỏi giáo viên hướng dẫn và đọc lại quy định của cuộc thi năm đó.
Bản đồ dùng AI theo từng giai đoạn
Bảng dưới là gợi ý ở mức nguyên tắc. Quy định của cuộc thi và nhà trường luôn được ưu tiên nếu khác với bảng này.
| Giai đoạn | Nên nhờ AI | Không giao cho AI |
|---|---|---|
| Chọn đề | Đặt câu hỏi giúp thu hẹp ý tưởng của bạn; liệt kê yếu tố có thể ảnh hưởng | Chọn đề hộ; đưa danh sách đề tài để chọn thẳng |
| Đọc tài liệu | Giải thích thuật ngữ; dịch để hiểu một đoạn khó; gợi ý từ khoá tìm kiếm | Tóm tắt thay cho việc đọc; đưa ra tài liệu tham khảo bạn chưa mở bản gốc |
| Thiết kế | Rà lỗ hổng: biến gây nhiễu, thiếu đối chứng, số lần lặp; gợi ý mối nguy an toàn | Viết toàn bộ phương pháp; quyết định thay bạn cách làm |
| Thu số liệu | Kiểm lỗi nhập liệu, chỉ ra ô bất thường | Điền ô trống, tạo số liệu, "làm sạch" bằng cách tự xoá điểm lạ |
| Phân tích | Giải thích cách chọn phép tính; kiểm lại phép tính bạn đã làm | Phân tích và kết luận thay bạn |
| Viết, trình bày | Soát chính tả; chỉ chỗ khó hiểu; đóng vai giám khảo đặt câu hỏi | Viết báo cáo, tóm tắt, lời thuyết trình |
Để ý hàng "Thu số liệu". Số liệu do AI tạo ra hoặc điền vào ô trống là số liệu bịa, dù trông hợp lý đến đâu. Đây là lỗi liêm chính nặng nhất có thể xảy ra trong một dự án nghiên cứu, và không có lý do nào biện minh được.
Vì sao AI bịa tài liệu và cách tự bảo vệ
Chatbot tạo ra câu trả lời bằng cách đoán từ tiếp theo hợp lý nhất dựa trên dữ liệu đã học. Khi bạn hỏi "cho em năm bài báo về khả năng lọc nước của than vỏ trấu", nó có thể trả về những tên bài báo nghe rất thật, kèm tên tác giả, năm xuất bản, tên tạp chí, mà một phần hoặc toàn bộ không tồn tại. Nó không cố ý lừa; đó là cách công cụ vận hành.
Quy tắc bảo vệ rất đơn giản: không đưa vào danh mục tham khảo bất kỳ tài liệu nào bạn chưa tự tìm thấy bản gốc và đọc ít nhất phần tóm tắt cùng phần liên quan. Khi AI gợi ý một tài liệu, coi đó là manh mối để đi tìm, không phải là nguồn. Tìm theo tên bài trong các cơ sở dữ liệu học thuật miễn phí, thư viện số, hoặc nhờ giáo viên, thủ thư.
Một số công cụ AI có tính năng tìm kiếm và dẫn nguồn kèm đường dẫn. Chúng giảm nguy cơ bịa nhưng không loại bỏ hoàn toàn: đường dẫn có thể đúng nhưng nội dung tóm tắt lại sai so với bài gốc. Vẫn phải mở ra đọc. Cách kiểm một nguồn chi tiết được bàn trong danh mục về AI bịa nguồn của trang.
Câu lệnh mẫu cho những cách dùng lành mạnh
Các câu lệnh dưới đây giữ quyền quyết định ở phía học sinh. Trước khi dán bất kỳ nội dung nào, bỏ tên bạn, tên trường, tên bạn cùng nhóm và thông tin cá nhân của người tham gia nếu có.
- Mài câu hỏi: "Em định nghiên cứu câu hỏi sau... Hãy chỉ ra những chỗ còn mơ hồ và hỏi em ba câu để làm rõ. Không viết lại câu hỏi thay em."
- Hiểu thuật ngữ: "Giải thích khái niệm biến gây nhiễu cho học sinh lớp 10, kèm hai ví dụ đời thường không liên quan đến đề tài của em."
- Rà thiết kế: "Đây là cách em định bố trí thí nghiệm... Hãy liệt kê tối đa năm điểm yếu có thể làm kết quả sai lệch. Chỉ liệt kê, không đề xuất thiết kế mới."
- Kiểm phép tính: "Em đã tính trung bình của các giá trị sau ra kết quả này. Hãy kiểm tra phép tính và nếu sai thì chỉ ra bước sai, không chỉ đưa đáp số."
- Tập phản biện: "Đóng vai một giám khảo khó tính. Đây là tóm tắt dự án của em... Hãy hỏi em lần lượt từng câu một và chờ em trả lời trước khi hỏi câu tiếp theo."
Để ý cụm "không viết thay", "chỉ liệt kê", "chờ em trả lời". Chúng định hướng AI vào vai người hỗ trợ. Nếu AI vẫn viết lại nguyên đoạn, bạn không chép, mà đọc để hiểu rồi tự viết theo cách của mình.
Ghi nhật ký dùng AI trong sổ tay
Ghi ngày và công cụ. Ngày nào dùng công cụ nào, phiên bản nếu biết. Không cần quá chi tiết, nhưng phải đủ để người khác hình dung.
Ghi mục đích và câu hỏi chính. Ví dụ: "Hỏi về cách bố trí khay để giảm ảnh hưởng của vị trí ánh sáng." Chép nguyên câu lệnh quan trọng hoặc tóm tắt ngắn.
Ghi gợi ý nhận được và quyết định của bạn. AI gợi ý gì, bạn giữ phần nào, bỏ phần nào, vì sao. Phần "vì sao" cho thấy bạn đã suy nghĩ chứ không làm theo mù quáng.
Ghi việc kiểm chứng. Nếu AI đưa ra một thông tin khoa học, bạn đã kiểm lại ở đâu: sách, tài liệu nào, hỏi ai. Nếu kiểm thấy AI sai, ghi lại; đó cũng là một bài học đáng kể trong hồ sơ.
Giữ nhật ký gọn để ghi được đều. Một dòng cho mỗi lần dùng là đủ, miễn ghi ngay trong ngày. Nhật ký dài dòng thường bị bỏ dở sau hai tuần, còn nhật ký ngắn mà đều đặn sẽ theo bạn đến tận ngày nộp hồ sơ và trở thành nguồn để viết phần khai báo.
Khai báo việc dùng AI trong hồ sơ dự thi
Khi cuộc thi có mẫu khai báo, điền theo mẫu. Khi chưa có mẫu, một đoạn ngắn trong phần phương pháp hoặc phần ghi công là đủ, nêu công cụ đã dùng, dùng vào việc gì, và khẳng định những phần do học sinh tự thực hiện. Ví dụ giả định: "Nhóm sử dụng một chatbot để giải thích một số thuật ngữ khi đọc tài liệu tiếng Anh, rà soát lỗi bố trí thí nghiệm ở giai đoạn kế hoạch và kiểm lỗi nhập liệu. Câu hỏi nghiên cứu, thiết kế, số liệu, phân tích và toàn bộ văn bản báo cáo do nhóm tự thực hiện."
Khai báo trung thực không làm giảm giá trị dự án. Ngược lại, việc không khai báo rồi bị phát hiện qua câu hỏi của giám khảo mới là rủi ro lớn. Một học sinh nói rõ "em dùng AI để kiểm phép tính và đã phát hiện nó sai ở một bước" còn cho thấy tư duy phản biện tốt.
Nếu chưa chắc một cách dùng có cần khai báo hay không, cứ khai. Khai thừa không ai trách; khai thiếu có thể bị coi là che giấu.
Bảo vệ dữ liệu khi dùng chatbot
Dự án có người tham gia, như khảo sát bạn học hay phỏng vấn người dân, chứa thông tin cá nhân mà bạn đã hứa giữ kín. Không dán tên, lớp, số điện thoại, câu trả lời có thể nhận ra người trả lời vào chatbot. Nếu cần AI giúp phân loại câu trả lời mở, thay tên bằng mã, bỏ mọi chi tiết nhận diện, và chỉ dán phần thật sự cần.
Cũng nên cẩn thận với ý tưởng và số liệu chưa công bố của chính bạn. Tuỳ cài đặt và chính sách của từng công cụ, nội dung trò chuyện có thể được lưu lại. Với dự án học sinh, rủi ro này thường nhỏ, nhưng thói quen chỉ dán những gì cần thiết là thói quen tốt cho cả sau này khi bạn làm việc với dữ liệu nhạy cảm hơn.
Cuối cùng, nếu dự án dùng công cụ AI như một phần của sản phẩm, chẳng hạn một mô hình nhận diện ảnh lá bệnh, thì đó là chuyện khác: AI là đối tượng của dự án kỹ thuật. Khi đó bạn cần mô tả rõ mô hình nào, dữ liệu huấn luyện lấy từ đâu và có quyền sử dụng không, bạn tự làm phần nào, và đánh giá độ chính xác ra sao.
Câu hỏi thường gặp
Cuộc thi khoa học kỹ thuật có cấm học sinh dùng AI không?
Quy định thay đổi theo năm và theo cuộc thi. Nguyên tắc phổ biến là không cấm dùng AI như công cụ hỗ trợ, nhưng yêu cầu học sinh tự thực hiện các phần cốt lõi và khai báo trung thực. Bạn đọc văn bản hướng dẫn năm đó và hỏi ban tổ chức khi chưa rõ.
Nhờ AI sửa ngữ pháp báo cáo có phải khai báo không?
Tuỳ quy định từng cuộc thi; nhiều nơi coi sửa chính tả, ngữ pháp là hỗ trợ nhẹ. Nếu không chắc, cứ ghi ngắn trong phần khai báo. Lưu ý chỉ để AI chỉ lỗi rồi tự sửa, không để AI viết lại cả đoạn theo văn phong của nó.
AI dịch tài liệu tiếng Anh có đáng tin không?
Bản dịch thường đủ để hiểu ý chung, nhưng có thể sai thuật ngữ chuyên ngành hoặc sai sắc thái của các kết luận khoa học, chẳng hạn biến "có thể liên quan" thành "gây ra". Với những đoạn quan trọng cho dự án, đối chiếu với bản gốc và hỏi giáo viên tiếng Anh hoặc giáo viên bộ môn.
Phần mềm phát hiện văn bản AI có chính xác không?
Các công cụ này có thể báo nhầm cả văn bản do người viết và bỏ sót văn bản do máy viết, nên không nên coi là bằng chứng duy nhất. Cách tốt nhất để chứng minh bạn tự làm là sổ tay ghi đều, các bản nháp có ngày tháng và khả năng tự giải thích dự án bằng lời.
Có được dùng AI để vẽ biểu đồ từ số liệu không?
Có thể dùng công cụ để vẽ, với điều kiện số liệu là của bạn và bạn kiểm tra biểu đồ phản ánh đúng số liệu, đúng trục, đúng đơn vị. Bạn cũng phải hiểu và giải thích được biểu đồ. Khai báo nếu quy định yêu cầu.
Lỡ đã chép một đoạn AI viết vào báo cáo thì phải làm sao?
Xoá đoạn đó và tự viết lại bằng hiểu biết của bạn trước khi nộp. Nếu đã nộp, nên chủ động báo giáo viên hướng dẫn để được tư vấn cách xử lý theo quy định. Tự nhận và sửa sớm luôn tốt hơn để bị phát hiện ở vòng thi.