Trích dẫn theo APA gồm hai phần ăn khớp với nhau: trong bài, bạn ghi họ tác giả và năm xuất bản, ví dụ (Trần, 2023); cuối bài, danh mục tài liệu tham khảo ghi đầy đủ thông tin của từng nguồn, sắp theo thứ tự chữ cái của họ tác giả. Mỗi trích dẫn trong bài phải có đúng một mục tương ứng trong danh mục, và ngược lại.
APA là kiểu trích dẫn do Hiệp hội Tâm lý học Hoa Kỳ ban hành, phiên bản thứ bảy ra đời năm 2019 và là phiên bản đang được dùng rộng rãi nhất hiện nay. Kiểu này phổ biến trong tâm lý, giáo dục, khoa học xã hội và nhiều môn khác ở các trường Việt Nam. Bài này hướng dẫn những quy tắc người mới cần nhất. Mọi tên tác giả, tên tạp chí trong ví dụ đều là giả định, không phải tài liệu có thật.
APA dùng khi nào và gồm những phần nào
APA thuộc nhóm kiểu trích dẫn tác giả và năm. Lý do năm được đặt ngay trong câu là vì trong khoa học xã hội và hành vi, thời điểm nghiên cứu có ý nghĩa: một khảo sát về thói quen dùng mạng xã hội năm 2012 và một khảo sát năm 2024 có thể cho kết quả rất khác nhau, và người đọc cần biết ngay mà không phải lật xuống cuối bài.
Bộ quy tắc đầy đủ của APA bao gồm cả cách trình bày trang, đề mục, bảng biểu, cách viết số, cách dùng ngôn ngữ không thiên lệch. Với người mới, phần cần nắm trước là hai thứ: trích dẫn trong bài và danh mục tài liệu tham khảo. Nhiều trường và giáo viên ở Việt Nam dùng APA cho phần trích dẫn nhưng lại có quy định trình bày trang riêng, nên bạn luôn đọc hướng dẫn của môn học trước.
Một lưu ý khác: các phiên bản APA có khác biệt. Nếu bạn tìm thấy hướng dẫn trên mạng ghi nơi xuất bản của sách, hay ghi chữ "truy cập từ" trước mọi đường dẫn, đó nhiều khả năng là quy tắc của phiên bản sáu cũ. Phiên bản bảy đã bỏ hai điều này. Khi gặp mâu thuẫn, hỏi giáo viên đang yêu cầu phiên bản nào và làm theo một phiên bản nhất quán cho cả bài.
Trích dẫn trong bài theo số lượng tác giả
APA có hai cách viết trích dẫn trong bài. Cách trong ngoặc đặt cả tên và năm trong ngoặc, thường ở cuối câu. Cách kể tên đưa tên tác giả vào câu văn, năm đặt trong ngoặc ngay sau tên. Bảng dưới dùng tên giả định.
| Trường hợp | Cách trong ngoặc | Cách kể tên |
|---|---|---|
| Một tác giả | (Trần, 2023) | Trần (2023) cho rằng … |
| Hai tác giả | (Trần & Lê, 2023) | Trần và Lê (2023) nhận thấy … |
| Ba tác giả trở lên | (Trần et al., 2023) | Trần và cộng sự (2023) … |
| Tác giả là tổ chức | (Hội Giáo dục Mẫu, 2022) | Hội Giáo dục Mẫu (2022) khuyến nghị … |
| Không có năm | (Phạm, n.d.) | Phạm (n.d.) mô tả … |
| Nhiều tài liệu cùng lúc | (Lê, 2021; Trần, 2023) | Một số nghiên cứu (Lê, 2021; Trần, 2023) … |
| Cùng tác giả, cùng năm | (Trần, 2023a, 2023b) | Trần (2023a) … |
Ba điểm hay sai: trong ngoặc dùng ký hiệu & giữa hai tác giả, còn khi kể tên trong câu thì dùng chữ "và"; từ phiên bản bảy, ba tác giả trở lên viết tên người đầu kèm et al. ngay từ lần trích đầu tiên; nhiều tài liệu trong cùng một ngoặc xếp theo thứ tự chữ cái của họ tác giả, cách nhau bằng dấu chấm phẩy. Khi viết bằng tiếng Việt, nhiều trường chấp nhận "và cộng sự" thay cho et al.; làm theo quy định nơi bạn nộp bài và giữ nhất quán.
Trích nguyên văn và số trang
Trích ngắn đặt trong ngoặc kép, kèm số trang. Khi chép nguyên văn lời tác giả, ngoài tên và năm phải có số trang, ví dụ (Trần, 2023, p. 15) hoặc pp. 15–16 nếu kéo qua hai trang. Bản tiếng Việt có thể dùng "tr." theo quy định của trường.
Trích dài từ 40 từ trở lên viết thành khối riêng. Đoạn trích dài không dùng ngoặc kép mà xuống dòng, thụt lề cả khối, trích dẫn đặt sau dấu chấm cuối đoạn. Ngưỡng 40 từ tính theo bản tiếng Anh; với trích dẫn tiếng Việt, theo hướng dẫn của trường hay giáo viên.
Nguồn không có số trang thì ghi số đoạn hoặc tên mục. Trang web hay tài liệu điện tử không có số trang, có thể ghi số đoạn (para. 4) hoặc tên đề mục chứa câu trích.
Diễn giải không bắt buộc số trang nhưng nên có khi chỉ một chỗ cụ thể. Khi viết lại ý tác giả bằng lời của mình, chỉ cần tên và năm. Nếu ý đó nằm ở một trang cụ thể trong một cuốn sách dày, thêm số trang giúp người đọc tìm lại, và APA khuyến khích việc này.
Trích nguyên văn nên dùng ít. Trong khoa học xã hội, người đọc muốn thấy bạn hiểu và tổng hợp ý, không phải chép lại. Dùng trích nguyên văn khi câu chữ gốc quan trọng, như một định nghĩa, một câu nói của người được phỏng vấn, một cách diễn đạt khó thay thế.
Cấu trúc chung của một mục trong danh mục
Mỗi mục trong danh mục tài liệu tham khảo APA trả lời bốn câu hỏi theo đúng thứ tự: ai viết, viết khi nào, tài liệu tên gì, và tìm nó ở đâu. Bốn phần này cách nhau bằng dấu chấm. Nắm được khung này, bạn suy ra được cách viết cho hầu hết loại tài liệu mà không cần thuộc từng mẫu.
Phần tác giả viết họ trước, sau đó là chữ cái đầu của tên đệm và tên, có dấu chấm sau mỗi chữ cái, ví dụ Trần, H. M. Nhiều tác giả thì cách nhau bằng dấu phẩy, trước tác giả cuối có thêm ký hiệu &. APA bảy liệt kê tới hai mươi tác giả trong danh mục. Phần năm đặt trong ngoặc, sau đó là dấu chấm. Với trang web hay bài báo điện tử có ngày cụ thể, ghi năm, tháng, ngày.
Phần tên tài liệu có quy tắc viết hoa riêng: tên bài báo, tên chương, tên sách viết hoa kiểu câu, tức là chỉ viết hoa chữ đầu, chữ đầu sau dấu hai chấm và tên riêng. Riêng tên tạp chí thì viết hoa chữ đầu của các từ chính. Phần nguồn là nơi tìm thấy tài liệu: tên tạp chí kèm tập, số và trang; tên nhà xuất bản với sách; tên trang web và đường dẫn với tài liệu trực tuyến. Khi tài liệu có DOI, ghi DOI dưới dạng đường dẫn đầy đủ bắt đầu bằng tên miền doi.org, đặt cuối mục và không có dấu chấm sau nó.
Mẫu cho các loại tài liệu hay gặp, ví dụ giả định
Các mẫu dưới đây dùng tên tác giả, tên tạp chí và nhà xuất bản giả định để minh hoạ. Phần in nghiêng trong mẫu là phần phải in nghiêng khi trình bày. Phần đường dẫn được mô tả bằng lời thay vì viết ra.
- Bài báo tạp chí: Trần, H. M., & Lê, T. A. (2023). Thời gian dùng điện thoại trước khi ngủ và mức buồn ngủ ban ngày ở học sinh. Tạp chí Giáo dục Mẫu, 12(3), 45–58. Cuối mục là DOI nếu có. Tên tạp chí và số tập in nghiêng, số kỳ trong ngoặc không in nghiêng.
- Sách: Phạm, Q. V. (2021). Nhập môn phương pháp nghiên cứu cho học sinh (tái bản lần 2). Nhà xuất bản Ví Dụ. APA bảy không ghi nơi xuất bản.
- Chương trong sách có người biên tập: Lê, T. A. (2020). Quan sát trong lớp học. Trong N. B. Hoàng (Chủ biên), Nghiên cứu giáo dục thực hành (tr. 33–51). Nhà xuất bản Ví Dụ.
- Trang web: Hội Giáo dục Mẫu. (2024, ngày 5 tháng 3). Hướng dẫn tổ chức câu lạc bộ khoa học. Tên trang web nếu khác tên tác giả, rồi đường dẫn.
- Báo cáo của tổ chức: Viện Nghiên cứu Mẫu. (2022). Báo cáo khảo sát thói quen đọc của thanh thiếu niên. Tên tổ chức xuất bản nếu khác tác giả, rồi đường dẫn nếu có.
- Tài liệu không rõ năm: thay năm bằng n.d. trong ngoặc. Nếu nội dung trang web thường xuyên thay đổi, APA cho phép thêm ngày truy cập.
Với bài viết bằng tiếng Việt, các trường thường cho phép Việt hoá một số chữ như "Trong", "Chủ biên", "tr.", "tái bản lần". Nguyên tắc là nhất quán: đã Việt hoá thì Việt hoá cho mọi mục, không lẫn "pp." với "tr." trong cùng một danh mục.
Trình bày danh mục tài liệu tham khảo
Phần trình bày quyết định danh mục của bạn trông chuyên nghiệp hay luộm thuộm. Những quy tắc cơ bản:
- Danh mục bắt đầu trên một trang mới, tiêu đề đặt giữa, thường là "Tài liệu tham khảo" khi viết bằng tiếng Việt.
- Sắp xếp theo thứ tự chữ cái của họ tác giả đầu tiên. Tài liệu không có tác giả xếp theo chữ đầu của tên tài liệu.
- Cùng một tác giả có nhiều tài liệu thì xếp theo năm từ cũ tới mới; cùng năm thì thêm a, b sau năm và xếp theo tên tài liệu.
- Mỗi mục dùng thụt dòng treo: dòng đầu sát lề, các dòng sau thụt vào. Trình soạn thảo có sẵn chức năng này trong phần định dạng đoạn văn.
- Giãn dòng đôi theo APA, trừ khi trường có quy định khác.
- Với tác giả Việt Nam, kiểu APA quốc tế coi Nguyễn, Trần, Lê là họ và viết tắt tên đệm, tên. Nhiều trường Việt Nam lại quy định giữ nguyên họ tên đầy đủ, có nơi xếp theo tên thay vì theo họ, và có nơi tách tài liệu tiếng Việt với tiếng nước ngoài thành hai phần. Làm theo hướng dẫn của trường bạn.
Phần về tác giả Việt Nam là chỗ sinh nhiều tranh luận nhất, vì APA được viết cho tên phương Tây. Không có cách nào đúng tuyệt đối; điều quan trọng là bạn chọn theo quy định của nơi nhận bài, áp dụng như nhau cho mọi mục, và người đọc vẫn tìm được tài liệu gốc từ thông tin bạn ghi.
Soát lỗi trước khi nộp: bảy điểm cần kiểm
Dù bạn làm tay, dùng phần mềm quản lý tài liệu tham khảo hay nhờ AI định dạng, hãy đi qua danh sách dưới đây trước khi nộp bài.
- Mỗi trích dẫn trong bài có một mục trong danh mục, và mỗi mục trong danh mục được trích ít nhất một lần trong bài. Tên và năm phải khớp tuyệt đối giữa hai nơi.
- Dùng đúng & trong ngoặc và "và" khi kể tên trong câu.
- Ba tác giả trở lên viết et al. hoặc "và cộng sự" ngay từ lần đầu theo APA bảy, không liệt kê đủ tên ở lần đầu như phiên bản cũ.
- Tên bài báo và tên sách viết hoa kiểu câu, không viết hoa mọi chữ.
- In nghiêng đúng chỗ: tên sách, tên tạp chí và số tập, tên trang web độc lập. Tên bài báo và tên chương không in nghiêng.
- Trích nguyên văn có số trang hoặc số đoạn.
- DOI hoặc đường dẫn có mặt khi tài liệu có, không thừa dấu chấm ở cuối, và mở được đúng tài liệu.
Nếu dùng AI giúp định dạng, đây cũng là danh sách để soát đầu ra của AI. Bài riêng về dùng AI định dạng trích dẫn trong cùng danh mục này đi sâu vào những lỗi AI hay mắc và cách cung cấp thông tin để giảm lỗi.
Câu hỏi thường gặp
APA 7 và APA 6 khác nhau những điểm nào người mới cần biết?
Ba điểm hay gặp nhất: APA 7 viết et al. cho ba tác giả trở lên ngay từ lần trích đầu tiên; sách không còn ghi nơi xuất bản; đường dẫn và DOI không còn đi kèm chữ "truy cập từ" và DOI viết dạng đường dẫn đầy đủ. Ngoài ra danh mục liệt kê tới hai mươi tác giả thay vì bảy như trước.
Khi viết tiếng Việt nên dùng et al. hay và cộng sự?
Cả hai đều gặp trong thực tế. Nhiều trường và tạp chí trong nước chấp nhận "và cộng sự" khi bài viết bằng tiếng Việt, một số khác yêu cầu giữ et al. như bản gốc. Hãy hỏi giáo viên hoặc đọc hướng dẫn của nơi nhận bài, rồi dùng thống nhất một cách trong toàn bài.
Tài liệu tiếng Việt và tiếng Anh có xếp chung một danh mục không?
Theo APA gốc, mọi tài liệu xếp chung theo thứ tự chữ cái. Tuy nhiên nhiều trường ở Việt Nam quy định tách tài liệu tiếng Việt và tài liệu nước ngoài thành hai phần. Quy định của trường được ưu tiên vì đó là nơi đánh giá bài của bạn.
Trích dẫn một ý mà tác giả A nhắc lại từ tác giả B thì ghi thế nào?
Nếu không đọc được tài liệu gốc của B, APA cho phép trích dẫn thứ cấp: trong bài ghi tên B kèm cụm như được trích trong A, còn danh mục chỉ ghi tài liệu A mà bạn thực sự đọc. Cách này nên dùng hạn chế; tốt nhất vẫn là tìm và đọc tài liệu gốc.
Có cần trích dẫn khi dùng AI để viết hay chỉnh sửa bài không?
Bản thân chatbot không phải là nguồn thông tin đáng tin để trích dẫn như một tài liệu. Việc dùng AI hỗ trợ thường được khai báo trong phần phương pháp hoặc phần ghi chú theo yêu cầu của giáo viên hay của trường. Mọi thông tin AI đưa ra đều phải được kiểm và trích dẫn từ nguồn gốc thật.
Trang web không có tác giả cá nhân thì ghi tác giả là gì?
Thường ghi tổ chức đứng tên trang web hay cơ quan chịu trách nhiệm nội dung làm tác giả. Nếu thật sự không xác định được ai chịu trách nhiệm, đưa tên tài liệu lên vị trí tác giả. Tuy nhiên trang web không rõ ai viết cũng là dấu hiệu nên cân nhắc có dùng làm nguồn hay không.